बीजप्रक्रिया करताना कोणती काळजी घ्यावी? उगवण, रोग नियंत्रण आणि भरघोस उत्पादनासाठी महत्त्वाच्या सूचना

खरीप हंगाम सुरू होताच शेतकरी दर्जेदार बियाण्यांची निवड करून पेरणीची तयारी करतात. मात्र, केवळ चांगले बियाणे खरेदी करणे पुरेसे नसते. बियाण्यांची योग्य बीजप्रक्रिया (Seed Treatment) केल्यास उगवणक्षमता वाढते, रोगांचा प्रादुर्भाव कमी होतो आणि पिकांची सुरुवातीची वाढ जोमदार होते. त्यामुळे पेरणीपूर्वी बीजप्रक्रिया करणे ही एक अत्यंत महत्त्वाची कृषी प्रक्रिया मानली जाते.

बीजप्रक्रिया का आवश्यक आहे?

अनेक रोगकारक बुरशी, जीवाणू आणि कीटकांचा प्रसार बियाण्यांद्वारे किंवा जमिनीद्वारे होतो. अशा रोगांपासून पिकांचे संरक्षण करण्यासाठी बीजप्रक्रिया प्रभावी उपाय ठरते. बीजप्रक्रियेमुळे बियाण्याभोवती संरक्षक कवच तयार होते, ज्यामुळे सुरुवातीच्या टप्प्यातील रोगांचा धोका कमी होतो.

बीजप्रक्रियेचे प्रमुख फायदे

1. उगवणक्षमता वाढते

बीजप्रक्रियेमुळे बियाण्यांची उगवण एकसमान आणि जलद होते. त्यामुळे पिकांची सुरुवातीची वाढ चांगली होते.

2. रोगांपासून संरक्षण

जमिनीतून किंवा बियाण्यांद्वारे पसरणाऱ्या बुरशीजन्य रोगांचे नियंत्रण सुरुवातीपासूनच करता येते.

3. खर्चात बचत

सुरुवातीच्या ६ ते ८ आठवड्यांपर्यंत पिकांना संरक्षण मिळाल्याने फवारण्यांचा खर्च कमी होतो.

4. जोमदार वाढ

बीजप्रक्रियेमुळे मुळांची वाढ चांगली होते आणि पिके अधिक निरोगी राहतात.

बीजप्रक्रियेचे योग्य टप्पे

बीजप्रक्रिया करताना योग्य क्रम पाळणे अत्यंत महत्त्वाचे आहे.

• प्रथम रासायनिक बुरशीनाशक प्रक्रिया
• त्यानंतर रासायनिक कीटकनाशक प्रक्रिया
• ३ ते ४ तासांनी जैविक बुरशीनाशक प्रक्रिया
• नंतर रायझोबियम किंवा अझोटोबॅक्टर
• शेवटी पीएसबी (PSB) किंवा केएमबी (KMB) संवर्धक प्रक्रिया 
•  

बीजप्रक्रिया करताना घ्यावयाची काळजी

शिफारशीत प्रमाण वापरा

औषधांचे प्रमाण कमी किंवा जास्त झाल्यास अपेक्षित परिणाम मिळत नाहीत. त्यामुळे तज्ज्ञांनी सुचविलेल्या प्रमाणातच वापर करावा.

सावलीत वाळवा

बीजप्रक्रिया केलेले बियाणे थेट उन्हात न ठेवता सावलीत वाळवावे.

हवाबंद पिशवीत भरू नका

प्रक्रिया केलेले बियाणे पूर्णपणे सुकल्याशिवाय हवाबंद डब्यात किंवा प्लास्टिक पिशवीत ठेवू नये.

सुरक्षितता पाळा

बीजप्रक्रिया करताना रबरी हातमोजे, मास्क आणि डोळ्यांचे संरक्षण वापरणे आवश्यक आहे. यामुळे औषधांचा थेट संपर्क टाळता येतो.

उरलेले बियाणे वापरू नका

बीजप्रक्रिया केलेले आणि शिल्लक राहिलेले बियाणे जनावरांना किंवा माणसांना खाण्यास देऊ नये.

ट्रायकोडर्मा आणि जैविक बीजप्रक्रियेचे महत्त्व

सोयाबीन, तूर, मूग, उडीद, मका आणि भुईमूग यांसारख्या पिकांमध्ये ट्रायकोडर्माचा वापर केल्यास मर, खोडकूज आणि मुळकूज यांसारख्या रोगांपासून संरक्षण मिळते. जैविक बीजप्रक्रिया पर्यावरणपूरक असून पिकांच्या वाढीस चालना देते.

बीजप्रक्रिया ही केवळ औपचारिक प्रक्रिया नसून भरघोस उत्पादनाची पहिली पायरी आहे. योग्य पद्धतीने आणि शिफारशीत प्रमाणात बीजप्रक्रिया केल्यास उगवण चांगली होते, रोगांचे नियंत्रण होते आणि उत्पादनात वाढ होते. त्यामुळे प्रत्येक शेतकऱ्याने पेरणीपूर्वी बीजप्रक्रियेला प्राधान्य देणे आवश्यक आहे. 

अधिक माहितीसाठी कृषी तज्ज्ञांचा सल्ला घेऊनच बीजप्रक्रिया करावी.