दुष्काळात मातीतील ओलावा कसा जपायचा? शाश्वत शेतीसाठी १० प्रभावी उपाय

महाराष्ट्रातील अनेक भागांत कमी पाऊस, अनियमित पर्जन्यमान आणि पाण्याची मर्यादित उपलब्धता यामुळे शेतीसमोर आव्हाने निर्माण होतात. अशा परिस्थितीत केवळ सिंचनासाठी पाण्याचे स्रोत वाढवणे पुरेसे नसते, तर जमिनीत उपलब्ध असलेला ओलावा टिकवणेही तितकेच महत्त्वाचे असते.

मातीची सुपीकता, सेंद्रिय कर्ब, पिकांचे अवशेष, योग्य मशागत आणि पाण्याचे नियोजन या बाबी एकमेकांशी जोडलेल्या आहेत. त्यांचे योग्य व्यवस्थापन केल्यास पावसाच्या पाण्याचा अधिक चांगला उपयोग करता येऊ शकतो आणि रब्बी हंगामाचे नियोजन अधिक प्रभावीपणे करता येते.

१. जमिनीतील ओलावा जपणे का महत्त्वाचे आहे?

पाऊस पडल्यानंतर जमिनीत मुरलेले पाणी पिकांच्या मुळांना उपलब्ध होते. मात्र सूर्याची उष्णता, वारा, जमिनीचा प्रकार आणि जमिनीच्या पृष्ठभागाची स्थिती यांमुळे पाण्याचे बाष्पीभवन होते. पाणी जमिनीत न मुरता वाहून गेल्यास त्याचाही शेतीला अपेक्षित फायदा मिळत नाही.

म्हणूनच पावसाचे पाणी जमिनीत मुरवणे, मातीची रचना सुधारणे आणि ओलावा टिकवण्यासाठी योग्य पद्धती वापरणे गरजेचे आहे.

२. सेंद्रिय कर्ब वाढवण्यावर भर द्या

सेंद्रिय कर्ब हा जमिनीच्या आरोग्याचा महत्त्वाचा घटक आहे. जमिनीत पुरेसे सेंद्रिय पदार्थ असल्यास मातीची रचना, पाणी धरून ठेवण्याची क्षमता आणि सूक्ष्मजीवांची क्रियाशीलता सुधारण्यास मदत होऊ शकते.

सेंद्रिय कर्ब व्यवस्थापनासाठी पुढील उपाय विचारात घ्या:

• चांगले कुजलेले शेणखत किंवा कंपोस्ट वापरा.
• पिकांचे निरोगी अवशेष शक्य असेल तेथे जमिनीत मिसळा किंवा आच्छादनासाठी वापरा.
• पीक फेरपालट आणि योग्य आच्छादित पिकांचा विचार करा.
• माती परीक्षणानुसार सेंद्रिय पदार्थ आणि पोषक घटकांचे व्यवस्थापन करा.

सेंद्रिय कर्ब वाढण्यास वेळ लागतो. त्यामुळे एका हंगामात मोठा बदल होईल अशी अपेक्षा न ठेवता सातत्यपूर्ण व्यवस्थापन करणे महत्त्वाचे आहे.

३. डस्ट मल्चिंग: जमिनीच्या पृष्ठभागाचे व्यवस्थापन

डस्ट मल्चिंग म्हणजे पिकांच्या ओळींमधील जमिनीच्या पृष्ठभागावर हलकी, भुसभुशीत मातीची स्थिती तयार करणे. योग्य परिस्थितीत यामुळे पृष्ठभागातून होणारे बाष्पीभवन कमी करण्यास मदत होऊ शकते.

मात्र जमिनीचा प्रकार, पिकांची अवस्था आणि हवामान लक्षात घेणे आवश्यक आहे. वारंवार किंवा खोल मशागत केल्यास जमिनीतील ओलावा कमी होऊ शकतो आणि मातीची रचना बिघडू शकते. त्यामुळे स्थानिक कृषी तज्ज्ञांच्या सल्ल्यानुसार योग्य मशागत करा.

४. पिकांचे अवशेष जाळण्याऐवजी त्यांचा उपयोग करा

कापणी झाल्यानंतर शेतात उरलेले पिकांचे अवशेष योग्य पद्धतीने वापरल्यास ते जमिनीचे आच्छादन म्हणून काम करू शकतात.

अवशेषांचा उपयोग केल्याने:

• जमिनीवर थेट पडणाऱ्या सूर्यप्रकाशाचा परिणाम कमी होण्यास मदत होते.
• पावसाच्या थेंबांमुळे होणारी मातीची धूप कमी होऊ शकते.
• जमिनीतील ओलावा टिकवण्यास मदत मिळू शकते.
• अवशेष कुजल्यानंतर जमिनीत सेंद्रिय पदार्थांची भर पडू शकते.

रोगट अवशेष किंवा कीडग्रस्त भागांचा वापर करताना काळजी घ्या. अवशेषांचे व्यवस्थापन पिकाच्या गरजेनुसार करा.

५. संवर्धित शेती आणि कमी मशागत

संवर्धित शेतीमध्ये जमिनीची अनावश्यक उलथापालथ कमी करणे, पिकांचे अवशेष राखणे आणि पीक फेरपालट यांना महत्त्व दिले जाते.

रब्बी पेरणीपूर्वी जमीन खोल नांगरल्यास काही परिस्थितींमध्ये जमिनीतील उरलेला ओलावा वेगाने कमी होऊ शकतो. त्यामुळे शक्य असेल तेथे योग्य यंत्रसामग्रीच्या साहाय्याने कमी मशागत किंवा थेट पेरणीचा पर्याय तपासता येतो.

मात्र थेट पेरणी सर्व शेतांसाठी किंवा सर्व पिकांसाठी सारखीच योग्य असेल असे नाही. तणांचा प्रादुर्भाव, जमिनीची स्थिती, मागील पिकाचे अवशेष आणि उपलब्ध यंत्रसामग्री यांचा विचार करून निर्णय घ्या.

६. पाण्याचे अंदाजपत्रक तयार करा

पाणी उपलब्ध आहे म्हणून त्याचा अमर्याद वापर करणे योग्य नाही. गावपातळीवर आणि शेतपातळीवर पाण्याचे नियोजन करणे गरजेचे आहे.

पाणी अंदाजपत्रक तयार करताना पुढील बाबींची नोंद ठेवा:

१. विहीर, बोअरवेल आणि इतर स्रोतांमधील पाण्याची उपलब्धता.
२. शेततळे किंवा तलावांमध्ये साठलेल्या पाण्याची स्थिती.
३. संभाव्य पाऊस आणि जमिनीतील उरलेला ओलावा.
४. वेगवेगळ्या पिकांसाठी अपेक्षित पाण्याची गरज.
५. पिण्याचे पाणी आणि इतर आवश्यक गरजांसाठी राखीव पाणी.

यामुळे उपलब्ध पाण्यानुसार पीक निवडणे आणि संपूर्ण हंगामाचे नियोजन करणे सोपे होते.

७. कमी पाण्यात तग धरणाऱ्या पिकांचा विचार करा

रब्बी हंगामात पीक निवडताना जमिनीतील ओलावा आणि सिंचनाची खात्रीशीर उपलब्धता तपासावी.

• पाण्याचा स्वतंत्र स्रोत नसल्यास: जमिनीतील ओलावा, पेरणीची वेळ आणि स्थानिक शिफारशी लक्षात घेऊन करडई किंवा रब्बी ज्वारीसारख्या पिकांचा विचार करता येतो.
• विहिरीत मर्यादित पाणी असल्यास: स्थानिक परिस्थितीनुसार हरभऱ्यासारख्या पिकांचे नियोजन करता येते.
• सिंचनाची खात्रीशीर सोय असल्यास: पाण्याची उपलब्धता, जमिनीचा प्रकार आणि बाजारातील मागणी यानुसार गहू किंवा इतर पिकांचा विचार करता येतो.

ही सर्वसाधारण मार्गदर्शक उदाहरणे आहेत. कोणतेही पीक निवडण्यापूर्वी स्थानिक कृषी विभागाच्या शिफारशी, जमिनीचा प्रकार आणि पाण्याची प्रत्यक्ष उपलब्धता तपासा.

८. ठिबक आणि तुषार सिंचनाचा योग्य वापर करा

पाणी मर्यादित असताना पिकांच्या गरजेनुसार सिंचन करणे महत्त्वाचे आहे. ठिबक आणि तुषार सिंचन यांसारख्या सूक्ष्म सिंचन पद्धती योग्य नियोजनासह वापरल्यास पाण्याचा अधिक कार्यक्षम वापर करता येऊ शकतो.

• ठिबक नळ्या आणि तुषार यंत्रांची नियमित तपासणी करा.
• गळती किंवा अडथळे असल्यास वेळेवर दुरुस्ती करा.
• पिकाची अवस्था आणि जमिनीतील ओलावा पाहून पाणी द्या.
• अनावश्यक पाणी देणे टाळा.
• सिंचनाची वेळ स्थानिक हवामान आणि पिकाच्या गरजेनुसार ठरवा.

सूक्ष्म सिंचनामुळे प्रत्येक शेतात ठरावीक प्रमाणात उत्पादनवाढ होईलच असे नाही. परिणाम व्यवस्थापन, पिकाचा प्रकार आणि स्थानिक परिस्थितीवर अवलंबून असतात.

९. जमिनीचे आरोग्य जपण्यासाठी माती परीक्षण करा

माती परीक्षणामुळे जमिनीतील उपलब्ध पोषक घटक, सामू आणि इतर महत्त्वाच्या गुणधर्मांची माहिती मिळू शकते. त्यानुसार खत व्यवस्थापन केल्यास अनावश्यक खर्च टाळण्यास आणि जमिनीची उत्पादकता टिकवण्यास मदत होते.

माती परीक्षणाच्या आधारे:

• पिकाला आवश्यक खतांचे नियोजन करा.
• सेंद्रिय पदार्थांचा योग्य वापर करा.
• जमिनीतील पोषक घटकांची कमतरता ओळखा.
• कृषी तज्ज्ञांच्या सल्ल्यानुसार सुधारणा करा.

फक्त खतांचा वापर वाढवणे म्हणजे जमिनीची सुपीकता वाढवणे नव्हे. संतुलित खत व्यवस्थापन आणि सेंद्रिय पदार्थांचे नियोजन महत्त्वाचे आहे.

१०. रब्बी हंगामाचे नियोजन आधीच करा

खरीप हंगाम संपल्यानंतर शेतातील परिस्थितीचे निरीक्षण करा. जमिनीत किती ओलावा शिल्लक आहे, कोणते पीक घ्यायचे आणि किती पाणी उपलब्ध आहे, याचा अंदाज घ्या.

रब्बी नियोजनासाठी:

• जमिनीतील ओलावा तपासा.
• पीक आणि वाणाची स्थानिक शिफारस जाणून घ्या.
• प्रमाणित बियाणे उपलब्ध करून ठेवा.
• पाणी आणि खतांचे नियोजन करा.
• पिकांच्या अवशेषांचे योग्य व्यवस्थापन करा.
• पेरणीपूर्वी अनावश्यक मशागत टाळण्याचा पर्याय तपासा.