दुष्काळात रब्बी हंगामासाठी कोणती आंतरपिके घ्यावीत? ज्वारी, करडई आणि हरभऱ्याचे नियोजन

महाराष्ट्रातील अनेक भागांत शेती पावसावर अवलंबून आहे. पावसाचे प्रमाण कमी झाल्यास जमिनीतील ओलावा घटतो आणि रब्बी हंगामातील पिकांच्या वाढीवर परिणाम होऊ शकतो. अशा परिस्थितीत शेतकऱ्यांनी पीक निवडताना पाण्याची उपलब्धता, जमिनीची खोली आणि अपेक्षित उत्पादनाचा विचार करणे आवश्यक आहे. आंतरपीक पद्धतीचा अवलंब केल्यास उत्पादनातील जोखीम कमी करण्यास मदत होऊ शकते.

१. आंतरपीक पद्धती म्हणजे काय?

एकाच शेतात ठरावीक ओळींच्या प्रमाणात दोन किंवा अधिक पिके एकत्र घेण्याच्या पद्धतीला आंतरपीक पद्धती म्हणतात. या पद्धतीत मुख्य पीक आणि आंतरपीक यांची निवड करताना त्यांच्या वाढीच्या सवयी, पाण्याची गरज आणि अन्नद्रव्यांची आवश्यकता लक्षात घेतली जाते.

कोरडवाहू शेतीत योग्य आंतरपीक पद्धती निवडल्यास उपलब्ध जमिनीतील ओलाव्याचा उपयोग अधिक परिणामकारकपणे करता येऊ शकतो.

२. रब्बी ज्वारी आणि करडई

रब्बी हंगामात ज्वारी आणि करडई ही महत्त्वाची कोरडवाहू पिके आहेत. काही क्षेत्रांमध्ये ज्वारी + करडई हे ६:३ ओळींचे प्रमाण आंतरपीक पद्धतीसाठी शिफारस केलेले आहे.

या पद्धतीत ज्वारीच्या सहा ओळी आणि करडईच्या तीन ओळी अशा प्रकारे पेरणी केली जाते. मात्र, हे प्रमाण सर्व प्रकारच्या जमिनीसाठी लागू असेलच असे नाही. स्थानिक कृषी विद्यापीठाच्या शिफारशी तपासूनच पेरणी करावी.

३. करडई आणि हरभरा

मध्यम ते भारी जमिनीत करडई आणि हरभरा ही आंतरपिके घेण्याचा पर्याय विचारात घेता येतो. जमिनीतील उपलब्ध ओलावा, पेरणीचा कालावधी आणि दोन्ही पिकांची वाढ लक्षात घेऊन ओळींचे प्रमाण निश्चित करावे.

हरभरा हे कडधान्य पीक असल्यामुळे पीकपद्धतीत विविधता आणण्यासाठी त्याचा उपयोग होऊ शकतो. मात्र, उत्पादनाची हमी नसते आणि पाण्याचा ताण जास्त असल्यास दोन्ही पिकांच्या वाढीवर परिणाम होऊ शकतो.

४. जमिनीतील ओलावा टिकवण्यासाठी उपाय

दुष्काळी परिस्थितीत उपलब्ध ओलावा जपणे महत्त्वाचे आहे. त्यासाठी पुढील उपाय करता येतात:

• वेळेवर पेरणी: खरीप पीक काढल्यानंतर जमिनीतील ओलावा शिल्लक असतानाच रब्बी पेरणीचे नियोजन करावे.
• आच्छादनाचा वापर: योग्य पीक-अवशेष किंवा सेंद्रिय आच्छादनामुळे जमिनीतील ओलावा टिकवण्यास मदत होऊ शकते.
• तण नियंत्रण: तणांमुळे पाणी आणि अन्नद्रव्यांसाठी स्पर्धा वाढते. त्यामुळे योग्य वेळी तण नियंत्रण करावे.
• संरक्षित सिंचन: पाणी उपलब्ध असल्यास पिकाच्या महत्त्वाच्या वाढीच्या अवस्थेत गरजेनुसार सिंचन करावे.
•  

५. पीक निवडताना कोणती काळजी घ्यावी?

आंतरपीक निवडताना जमिनीची खोली, पावसाचे प्रमाण, उपलब्ध ओलावा आणि बाजारपेठेतील मागणी यांचा विचार करावा. कृषी विद्यापीठाने शिफारस केलेले वाण वापरावेत आणि पेरणीपूर