मका लागवड तंत्रज्ञान २०२६: सुधारित वाणांपासून काढणीपर्यंत संपूर्ण मार्गदर्शन; जाणून घ्या पेरणी, खत आणि कीड नियंत्रण

मका हे महाराष्ट्रातील प्रमुख तृणधान्य पिकांपैकी एक आहे. खरीप, रब्बी आणि उन्हाळी अशा तिन्ही हंगामांत मक्याची लागवड करता येते. मानवी आहारासोबतच पशुखाद्य, लाह्या, स्टार्च आणि विविध औद्योगिक उत्पादनांमध्ये मक्याचा मोठ्या प्रमाणावर वापर केला जातो. त्यामुळे बाजारपेठेत या पिकाला चांगले महत्त्व आहे.

मात्र, मक्याचे चांगले उत्पादन मिळवण्यासाठी केवळ बियाणे पेरणे पुरेसे नाही. योग्य वाणाची निवड, वेळेवर पेरणी, संतुलित खत व्यवस्थापन, पाण्याचे नियोजन आणि कीड-रोगांचे नियंत्रण या बाबी महत्त्वाच्या आहेत. महाराष्ट्र शासनाच्या कृषी विभागाच्या मका उत्पादन तंत्रज्ञान पुस्तिकेतील माहितीनुसार जाणून घेऊया मक्याची शास्त्रीय पद्धतीने लागवड कशी करावी.

१. मका लागवडीसाठी योग्य हवामान आणि जमीन

मका पीक विविध हवामानांत घेता येते. मात्र, पिकाच्या वाढीसाठी योग्य तापमान आणि चांगला निचरा असलेली जमीन आवश्यक आहे.

हवामान आणि तापमान:

• बियाण्याच्या उगवणीसाठी साधारण १८ अंश सेल्सिअस तापमान योग्य असते.
• पिकाच्या वाढीसाठी २५ ते ३० अंश सेल्सिअस तापमान अनुकूल असते.
• तापमान ३५ अंश सेल्सिअसपेक्षा जास्त झाल्यास उत्पादनावर प्रतिकूल परिणाम होऊ शकतो.
• परागीभवनाच्या काळात जास्त तापमान आणि कमी आर्द्रता असल्यास दाणे भरण्यावर परिणाम होऊ शकतो.
• धुके असलेले हवामान पिकाच्या वाढीसाठी अनुकूल नसते.

जमिनीची निवड: मका लागवडीसाठी मध्यम ते भारी, खोल, सेंद्रिय पदार्थांनी समृद्ध आणि उत्तम निचरा होणारी जमीन निवडावी. जमिनीचा सामू साधारण ६.५ ते ७.५ असणे योग्य मानले जाते. दलदलीची, अतिआम्लयुक्त किंवा क्षारयुक्त जमीन शक्यतो टाळावी.

२. मका लागवडीपूर्वी जमिनीची तयारी

चांगल्या उत्पादनासाठी पेरणीपूर्वी जमिनीची योग्य मशागत करणे आवश्यक आहे.

• जमिनीची १५ ते २० सेंमी खोल नांगरणी करावी.
• त्यानंतर कुळवाच्या दोन ते तीन पाळ्या देऊन जमीन भुसभुशीत करावी.
• पिकांचे अवशेष आणि काडीकचरा जमिनीत गाडावा.
• शेवटच्या कुळवाच्या पाळीच्या वेळी हेक्टरी १० ते १२ टन चांगले कुजलेले शेणखत किंवा कंपोस्ट खत जमिनीत मिसळावे.

हिरवळीचे खत जमिनीत गाडले असल्यास शेणखताची गरज कमी होऊ शकते.

३. मक्याचे सुधारित वाण कोणते निवडावेत?

मका पिकातून चांगले उत्पादन मिळवण्यासाठी योग्य वाणाची निवड महत्त्वाची आहे. वाण निवडताना आपल्या भागातील हवामान, पावसाचे प्रमाण, जमिनीचा प्रकार आणि पिकाचा कालावधी विचारात घ्यावा.

महाराष्ट्र शासनाच्या कृषी विभागाच्या पुस्तिकेत नमूद केलेले काही वाण पुढीलप्रमाणे आहेत:

राजर्षी: या वाणाचा पक्व होण्याचा कालावधी साधारण १०० ते ११० दिवस असून पुस्तिकेनुसार उत्पादन ७० ते ७५ क्विंटल प्रति हेक्टर आहे.

फुले महर्षी (QMH 1025): हा वाण साधारण ९० ते १०० दिवसांत तयार होतो. पुस्तिकेनुसार उत्पादन ७५ ते ८० क्विंटल प्रति हेक्टर आहे.

आफ्रिकन टॉल: हा संमिश्र वाण चारा उत्पादनासाठी वापरला जातो. पुस्तिकेनुसार हिरव्या चाऱ्याचे उत्पादन ६० ते ७० टन प्रति हेक्टर मिळू शकते.

वाणाची निवड करताना केवळ जाहिरातींवर अवलंबून न राहता स्थानिक कृषी अधिकारी किंवा कृषी विद्यापीठाच्या शिफारशी तपासाव्यात.

४. मका पेरणीचा योग्य कालावधी

मक्याची लागवड खरीप, रब्बी आणि उन्हाळी अशा तिन्ही हंगामांत करता येते. प्रत्येक हंगामात पेरणीची योग्य वेळ पाळणे आवश्यक आहे.

• खरीप हंगाम: जून ते जुलैचा दुसरा आठवडा.
• रब्बी हंगाम: १५ ऑक्टोबर ते १० नोव्हेंबर.
• उन्हाळी हंगाम: जानेवारी ते फेब्रुवारीचा दुसरा आठवडा.

खरीप हंगामात पेरणीला अनावश्यक विलंब करू नये. उशिरा पेरणी झाल्यास खोडकिडीचा प्रादुर्भाव वाढण्याची शक्यता असते.

५. बियाण्याचे प्रमाण आणि पेरणीचे अंतर

मका पिकाची पेरणी प्रामुख्याने टोकण पद्धतीने करावी. योग्य अंतर ठेवल्यास प्रत्येक रोपाला वाढीसाठी पुरेशी जागा मिळते.

बियाण्याचे प्रमाण:

• धान्य उत्पादनासाठी हेक्टरी १५ ते २० किलो.
• हिरव्या चाऱ्याच्या उत्पादनासाठी हेक्टरी ७५ किलो.

पेरणीचे अंतर:

• मध्यम आणि उशिरा तयार होणाऱ्या वाणांसाठी दोन ओळींतील अंतर ७५ सेंमी आणि दोन रोपांतील अंतर २० ते २५ सेंमी ठेवावे.
• लवकर तयार होणाऱ्या वाणांसाठी दोन ओळींतील अंतर ६० सेंमी आणि दोन रोपांतील अंतर २० सेंमी ठेवावे.
• रब्बी हंगामात सरीच्या बगलेत २० सेंमी अंतरावर ४ ते ५ सेंमी खोलीवर दोन बिया टोकण पद्धतीने लावाव्यात, असे पुस्तिकेत नमूद आहे.

६. बियाणे प्रक्रिया आणि खत व्यवस्थापन

पेरणीपूर्वी बियाण्यावर शिफारशीनुसार प्रक्रिया केल्यास सुरुवातीच्या काळात बुरशीजन्य रोगांचा धोका कमी करण्यास मदत होऊ शकते. पुस्तिकेत थायरम बुरशीनाशक आणि अझोटोबॅक्टर जीवाणू संवर्धनाचा उल्लेख आहे. वापरण्यापूर्वी संबंधित उत्पादनाचे लेबल, सुसंगतता आणि अद्ययावत कृषी शिफारशी तपासाव्यात.

मका पिकासाठी हेक्टरी खत मात्रा:

• नत्र – १२० किलो
• स्फुरद – ६० किलो
• पालाश – ६० किलो

खत देण्याचे नियोजन:

• पेरणीच्या वेळी ४० किलो नत्र, ६० किलो स्फुरद आणि ६० किलो पालाश द्यावे.
• पेरणीनंतर २० ते ३० दिवसांनी ४० किलो नत्र द्यावे.
• पेरणीनंतर ४५ ते ५० दिवसांनी उर्वरित ४० किलो नत्र द्यावे.
• जमिनीत जस्ताची कमतरता असल्यास पुस्तिकेनुसार हेक्टरी २० ते २५ किलो झिंक सल्फेट देण्याचा उल्लेख आहे.

खतांची अंतिम मात्रा ठरवताना माती परीक्षण आणि स्थानिक कृषी विभागाच्या शिफारशींचा आधार घ्यावा. नत्रयुक्त खत एकाच वेळी न देता योग्य टप्प्यांत विभागून द्यावे.

७. आंतरमशागत आणि तण नियंत्रण

मका पिकाच्या सुरुवातीच्या वाढीच्या काळात तणांमुळे अन्नद्रव्ये, पाणी आणि सूर्यप्रकाशासाठी स्पर्धा निर्माण होते. त्यामुळे वेळेवर तण नियंत्रण करणे आवश्यक आहे.

• पेरणीनंतर ८ ते १० दिवसांनी विरळणी करून प्रत्येक ठिकाणी एक जोमदार रोप ठेवावे.
• रोपे कमी असलेल्या ठिकाणी नांग्या भराव्यात.
• गरजेनुसार एक ते दोन खुरपण्या कराव्यात.
• रोपांच्या बुडाशी माती लावून त्यांना आधार द्यावा.
• शेतात पाणी साचणार नाही याची काळजी घ्यावी.
• सुरुवातीच्या १० ते १२ दिवसांत पक्ष्यांपासून रोपांचे संरक्षण करावे.

तणनाशक वापरण्यापूर्वी मक्यासाठी त्याची अधिकृत शिफारस, योग्य मात्रा आणि वापरण्याची वेळ तपासावी.

८. मका पिकाला पाणी कधी द्यावे?

मका पिकाच्या वाढीसाठी पाण्याचे योग्य नियोजन महत्त्वाचे आहे. विशेषतः तुरा बाहेर पडणे, फुलोरा आणि दाणे भरण्याच्या अवस्थेत पाण्याचा ताण पडू देऊ नये.

पाणी देण्याच्या महत्त्वाच्या अवस्था:

• रोप अवस्था – पेरणीनंतर साधारण २५ ते ३० दिवस.
• वाढीची अवस्था – साधारण ३० ते ४५ दिवस.
• तुरा बाहेर पडण्याची अवस्था – साधारण ४५ ते ५० दिवस.
• फुलोरा अवस्था – साधारण ६० ते ६५ दिवस.
• दाणे भरण्याची अवस्था – साधारण ७५ ते ८० दिवस.

पुस्तिकेनुसार रब्बी हंगामात जमिनीच्या मगदुरानुसार साधारण १० ते १२ दिवसांच्या अंतराने, तर उन्हाळी हंगामात ८ ते १० दिवसांच्या अंतराने पाणी देण्याचा उल्लेख आहे.

प्रत्यक्ष सिंचनाचे अंतर जमिनीचा प्रकार, तापमान, पावसाचे प्रमाण आणि पिकाची अवस्था यानुसार ठरवावे. शेतात पाणी साचणार नाही याची विशेष काळजी घ्यावी.

९. मका पिकावरील प्रमुख किडी आणि त्यांचे नियंत्रण

मका पिकावर खोडकिड, गुलाबी अळी, कणसे पोखरणारी अळी, मावा आणि अमेरिकन लष्करी अळी यांचा प्रादुर्भाव होऊ शकतो.

अमेरिकन लष्करी अळीची प्रमुख लक्षणे:

• पानांवर खरवडल्यासारखे पांढरे डाग दिसतात.
• पानांवर छिद्रे आणि कुरतडल्याच्या खुणा दिसतात.
• पोंग्यात अळी आणि तिची विष्ठा आढळू शकते.
• प्रादुर्भाव वाढल्यास कणसाजवळील भागाचे नुकसान होऊ शकते.

एकात्मिक कीड व्यवस्थापनासाठी उपाय:

• पिकाचे नियमित निरीक्षण करावे.
• अळी आणि बाधित भाग आढळल्यास परिस्थितीनुसार योग्य व्यवस्थापन करावे.
• शेतातील बाधित अवशेष गोळा करून योग्य प्रकारे नष्ट करावेत.
• पीक फेरपालटाचा अवलंब करावा.
• शक्य असल्यास योग्य आंतरपीक पद्धतीचा वापर करावा.
• खोल नांगरणी करून जमिनीतील कोष उघडे पडण्यास मदत करावी.
• जैविक नियंत्रणासाठी कृषी विभागाच्या शिफारशींचा वापर करावा.

कीटकनाशकांची निवड आणि फवारणीची मात्रा ही किडीचा प्रादुर्भाव, पिकाची अवस्था आणि अधिकृत शिफारशींनुसारच ठरवावी. एकाच औषधाचा वारंवार वापर टाळावा.

१०. मका पिकात कोणती आंतरपिके घेता येतात?

मका पिकात योग्य आंतरपीक घेतल्यास जमिनीचा आणि उपलब्ध जागेचा चांगला उपयोग करता येतो.

खरीप हंगामात: उडीद, मूग, चवळी, भुईमूग आणि सोयाबीन यांसारखी आंतरपिके घेता येतात.

रब्बी हंगामात: करडई, कोथिंबीर आणि मेथी यांसारख्या आंतरपिकांचा विचार करता येतो.

आंतरपीक निवडताना मुख्य पिकाची वाढ, पाण्याची उपलब्धता, पेरणीचे अंतर आणि खत व्यवस्थापन यांचा विचार करावा.

११. मका काढणी, मळणी आणि साठवणूक

मका पीक काढणीस तयार झाल्यानंतर योग्य वेळी कणसे खुडणे आणि दाणे व्यवस्थित वाळवणे महत्त्वाचे आहे.

• कणसावरील आवरण पिवळसर-पांढरे झालेले आणि दाणे टणक झालेले असावेत.
• सुरुवातीला ताटे न कापता कणसे खुडून घ्यावीत.
• सोललेली कणसे दोन ते तीन दिवस उन्हात वाळवावीत.
• मका सोलणी यंत्राच्या साहाय्याने दाणे वेगळे करावेत.
• दाण्यांतील ओलावा १० ते १२ टक्क्यांपर्यंत येईपर्यंत वाळवावे.
• त्यानंतरच स्वच्छ, कोरड्या आणि हवेशीर ठिकाणी साठवणूक करावी.

दाण्यांमध्ये जास्त ओलावा राहिल्यास साठवणुकीदरम्यान बुरशी आणि किडींचा धोका वाढू शकतो.

१२. मका पिकाचे अपेक्षित उत्पादन किती?

महाराष्ट्र शासनाच्या कृषी विभागाच्या पुस्तिकेनुसार मका पिकाचे उत्पादन वाणानुसार बदलू शकते.

• संमिश्र वाणांपासून साधारण ५० क्विंटल प्रति हेक्टर उत्पादन.
• संकरित वाणांपासून साधारण ९५ ते १०० क्विंटल प्रति हेक्टर उत्पादन मिळू शकते.

हे पुस्तिकेत नमूद केलेले संदर्भित उत्पादनाचे आकडे आहेत. प्रत्यक्ष उत्पादन हे वाण, हवामान, जमिनीचा प्रकार, पाण्याची उपलब्धता, खत व्यवस्थापन आणि कीड-रोग नियंत्रणावर अवलंबून असते.

शेतकऱ्यांसाठी महत्त्वाच्या टिप्स

मका लागवडीत चांगले उत्पादन मिळवण्यासाठी पुढील गोष्टी लक्षात ठेवा:

• आपल्या भागासाठी शिफारस केलेला वाण निवडा.
• योग्य हंगामात आणि वेळेत पेरणी करा.
• पेरणीपूर्वी माती परीक्षण करून खतांचे नियोजन करा.
• पिकाच्या फुलोरा आणि दाणे भरण्याच्या अवस्थेत पाण्याचा ताण पडू देऊ नका.
• पिकाचे नियमित निरीक्षण करून किडींचे वेळीच व्यवस्थापन करा.
• काढणीनंतर दाणे योग्य प्रमाणात वाळवूनच साठवा.