तूर लागवड कशी करावी? जाणून घ्या सुधारित वाण, पेरणीची वेळ, खत व्यवस्थापन आणि उत्पादन तंत्रज्ञान

तूर लागवड कशी करावी? जाणून घ्या सुधारित वाण, पेरणीची वेळ, खत व्यवस्थापन आणि उत्पादन तंत्रज्ञान
तूर हे महाराष्ट्रातील महत्त्वाचे कडधान्य पीक आहे. खरीप हंगामात घेतल्या जाणाऱ्या या पिकाला योग्य हवामान, सुपीक जमीन, वेळेवर पेरणी आणि शास्त्रीय पीक व्यवस्थापनाची जोड दिल्यास चांगले उत्पादन मिळवता येते.
महाराष्ट्र शासनाच्या कृषी विभागाने प्रसिद्ध केलेल्या तूर उत्पादन तंत्रज्ञान पुस्तिकेत तूर पिकासाठी योग्य हवामान, जमीन, सुधारित वाण, पेरणी, आंतरपीक पद्धती, खत व्यवस्थापन, पाणी व्यवस्थापन आणि कीड-रोग नियंत्रण याबाबत मार्गदर्शन करण्यात आले आहे. या माहितीच्या आधारे तूर लागवडीचे महत्त्वाचे तंत्रज्ञान जाणून घेऊया.
१. तूर पिकासाठी योग्य हवामान
तूर पिकाच्या वाढीसाठी २१ ते ३५ अंश सेल्सिअस तापमान अनुकूल मानले आहे. या पिकासाठी वार्षिक सरासरी ७०० ते १००० मिमी पर्जन्यमान आवश्यक असल्याचे पुस्तिकेत नमूद केले आहे.
- पेरणीनंतर पहिल्या एक ते दीड महिन्यात पाऊस असणे फायदेशीर ठरते.
- जास्त पावसाच्या भागात शेतात पाणी साचणार नाही याची काळजी घ्यावी.
- फुले आणि शेंगा भरण्याच्या काळात कोरडे व समशीतोष्ण हवामान उपयुक्त ठरते.
२. तूर लागवडीसाठी योग्य जमीन
तूर पिकासाठी मध्यम ते भारी, ३० ते ४५ सेंमी खोलीची आणि उत्तम निचरा होणारी जमीन योग्य आहे.
जमिनीचा सामू ६.५ ते ७.५ दरम्यान असणे अनुकूल मानले आहे. चोपण, पाणथळ आणि क्षारयुक्त जमीन तूर लागवडीसाठी योग्य नाही.
आम्लयुक्त जमिनीत पिकाच्या मुळांवरील गाठींची वाढ योग्य प्रकारे होत नसल्याने पिकाची वाढ प्रभावित होऊ शकते.
३. पूर्वमशागत कशी करावी?
तूर पिकाची मुळे खोलवर जात असल्यामुळे जमिनीची खोल नांगरणी करणे आवश्यक आहे.
- जमिनीची खोल नांगरणी करून वखराच्या दोन ते तीन पाळ्या द्याव्यात.
- जमीन भुसभुशीत करावी.
- उन्हाळ्यात जमीन चांगली तापू द्यावी.
- शेवटच्या वखराच्या पाळीपूर्वी हेक्टरी १५ ते २० गाड्या कुजलेले कंपोस्ट खत किंवा शेणखत जमिनीत मिसळावे.
योग्य मशागतीमुळे मुळांची वाढ चांगली होण्यास मदत होते.
४. तूर पेरणीची योग्य वेळ
तूर पिकाच्या उत्पादनासाठी वेळेवर पेरणी करणे अत्यंत महत्त्वाचे आहे.
महाराष्ट्र शासनाच्या पुस्तिकेनुसार, मान्सूनचा ७५ ते १०० मिमी पाऊस झाल्यानंतर वाफसा येताच पेरणी करावी. कोणत्याही परिस्थितीत १५ जुलैपूर्वी पेरणी करण्याची शिफारस करण्यात आली आहे.
पेरणीला १५ दिवस उशीर झाल्यास उत्पादनात २५ ते २७ टक्के आणि ३० दिवस उशीर झाल्यास ५० ते ५८ टक्के घट होऊ शकते, असे पुस्तिकेत नमूद आहे.
५. तुरीचे सुधारित वाण आणि त्यांची वैशिष्ट्ये
तूर पिकासाठी पुस्तिकेत विविध सुधारित वाणांची माहिती दिली आहे. त्यापैकी काही प्रमुख वाण पुढीलप्रमाणे आहेत:
| वाण | कालावधी | नमूद उत्पादन |
| बीडीएन-७०८ (अमोल) | १५५–१६५ दिवस | १४–१७ क्विंटल/हेक्टर |
| बीडीएन-७११ | १५०–१५५ दिवस | १६–१८ क्विंटल/हेक्टर |
| बीएसएमआर-७३६ | १७५–१८० दिवस | जिरायती १४–१६, बागायती १८–२२ क्विंटल/हेक्टर |
| बीएसएमआर-८५३ (वैशाली) | १७५–१८० दिवस | जिरायती १४–१६, बागायती १८–२३ क्विंटल/हेक्टर |
| आयसीपीएल-८७११९ (आशा) | १८५–१९० दिवस | १५–१६ क्विंटल/हेक्टर |
| विपुला | १४५–१६० दिवस | १५–१६ क्विंटल/हेक्टर |
| बीडीएन-७१६ | १६५–१७० दिवस | १८–२० क्विंटल/हेक्टर |
| आयसीपीएल-८७ | १२०–१२५ दिवस | १२–१५ क्विंटल/हेक्टर |
| राजेश्वरी | १३०–१४० दिवस | २८–३० क्विंटल/हेक्टर |
हे उत्पादन पुस्तिकेत दिलेले संदर्भात्मक आकडे आहेत. प्रत्यक्ष उत्पादन हवामान, जमीन, पाणी, वाण आणि पीक व्यवस्थापनानुसार बदलू शकते. वाण निवडताना आपल्या भागातील कृषी विद्यापीठ किंवा कृषी अधिकाऱ्यांचा सल्ला घ्यावा.
६. तूर पेरणीचे अंतर आणि बियाण्याचे प्रमाण
तूर पिकासाठी पेरणीचे अंतर पद्धतीनुसार ठरवावे.
जिरायती लागवड:
- दोन ओळींतील अंतर ९० सेंमी ठेवावे.
- दोन रोपांतील अंतर २० ते ३० सेंमी ठेवावे.
- हेक्टरी १२ ते १५ किलो बियाणे पुरेसे असल्याचे पुस्तिकेत नमूद आहे.
- बियाणे ४ ते ५ सेंमी खोलीवर पेरावे.
बागायती लागवड:
- टोकण पद्धतीने ९० × ९० सेंमी अंतर ठेवावे.
- एका ठिकाणी दोन ते तीन बिया टाकाव्यात.
- या पद्धतीसाठी हेक्टरी ५ ते ६ किलो बियाणे पुरेसे आहे.
रोप पद्धतीने लागवड: पुस्तिकेत १५० × ४५ सेंमी अंतराची शिफारस दिली आहे.
७. आंतरपीक पद्धतीने तूर लागवड
तूर पिकामध्ये आंतरपीक पद्धतीचा अवलंब केल्यास जमीन आणि उपलब्ध संसाधनांचा योग्य वापर करता येतो.
तूर पिकासोबत सोयाबीन, मूग, उडीद, बाजरी, ज्वारी, कापूस आणि भुईमूग यांसारखी पिके आंतरपीक म्हणून घेता येतात.
पुस्तिकेत नमूद केलेल्या काही आंतरपीक पद्धती:
- तूर + बाजरी : १:२ किंवा २:४
- तूर + ज्वारी : ३:३ किंवा २:४
- तूर + कापूस : १:६
- तूर + सोयाबीन / मूग / उडीद : १:२ किंवा २:४
सोयाबीनच्या तीन ते चार ओळी आणि तुरीची एक ओळ अशा पद्धतीचाही उल्लेख करण्यात आला आहे.
८. बीजप्रक्रिया आणि खत व्यवस्थापन
पेरणीपूर्वी बियाण्याची योग्य बीजप्रक्रिया केल्यास जमिनीतून होणाऱ्या काही रोगांपासून संरक्षण मिळण्यास मदत होते. पुस्तिकेत बुरशीनाशक प्रक्रिया तसेच रायझोबियम आणि स्फुरद विरघळवणाऱ्या जिवाणू संवर्धकांचा उल्लेख आहे.
खत व्यवस्थापनासाठी पुस्तिकेत पुढील शिफारसी दिल्या आहेत:
- पेरणीच्या वेळी हेक्टरी २५ किलो नत्र आणि ५० किलो स्फुरद द्यावे.
- पालाशची कमतरता असल्यास हेक्टरी ३० किलो पालाश वापरण्याचा उल्लेख आहे.
- गंधकाची कमतरता असल्यास २० ते २५ किलो गंधक जिप्सममधून देण्याची शिफारस आहे.
- जस्ताची कमतरता असल्यास पेरणीपूर्वी हेक्टरी १५ किलो झिंक सल्फेट वापरण्याचा उल्लेख आहे.
खतांचा वापर जमिनीची तपासणी आणि स्थानिक कृषी शिफारसीनुसार करावा.
९. आंतरमशागत आणि तण नियंत्रण
तूर पिकाची सुरुवातीच्या ३० ते ४० दिवसांत वाढ तुलनेने मंद असते. त्यामुळे या काळात तणांचा प्रादुर्भाव वाढू शकतो.
पुस्तिकेनुसार:
- पीक २१ ते २५ दिवसांचे असताना पहिली कोळपणी करावी.
- पीक ३० ते ३५ दिवसांचे असताना दुसरी कोळपणी करावी.
- पेरणीनंतर ४५ दिवसांपर्यंत पीक तणविरहित ठेवण्यावर भर द्यावा.
तणनाशक वापरण्यापूर्वी संबंधित उत्पादनाचे अधिकृत लेबल आणि कृषी तज्ज्ञांचा सल्ला तपासावा.
१०. तूर पिकातील पाणी व्यवस्थापन
तूर हे प्रामुख्याने खरीप हंगामातील पावसावर वाढणारे पीक आहे. मात्र पावसामध्ये खंड पडल्यास आणि सिंचनाची सुविधा असल्यास आवश्यकतेनुसार पाणी द्यावे.
तूर पिकासाठी पुढील अवस्था पाण्याच्या दृष्टीने संवेदनशील आहेत:
- कळी अवस्था
- फुलोरा अवस्था
- शेंगांमध्ये दाणे भरण्याची अवस्था
पुस्तिकेत पिकाच्या सुरुवातीच्या काळात १५ ते २० दिवस आणि शेंगा तयार होताना २५ ते ३० दिवस पाण्याचा ताण पडल्यास सिंचनाची गरज असल्याचे नमूद आहे.
जमिनीत पाणी साचणार नाही यासाठी सरी-वरंबा पद्धतीने बांधणी करणे उपयुक्त ठरते.
११. तूर पिकावरील प्रमुख किडी
तूर पिकावर विविध किडींचा प्रादुर्भाव होऊ शकतो. पुस्तिकेत पुढील प्रमुख किडींचा उल्लेख आहे:
- शेंगा पोखरणारी अळी / घाटे अळी
- पिसारी पतंग
- शेंगमाशी
- शेंग ढेकूण
- पाने गुंडाळणारी अळी
घाटे अळीमुळे फुले, कळ्या आणि शेंगांचे नुकसान होऊ शकते. शेंगमाशीची अळी शेंगांमध्ये प्रवेश करून दाण्यांचे नुकसान करते. शेंग ढेकूण शेंगांमधील रस शोषल्यामुळे दाण्यांच्या गुणवत्तेवर परिणाम होऊ शकतो.
एकात्मिक कीड व्यवस्थापन:
- शेतातील किडींचे नियमित निरीक्षण करावे.
- पिकातील बाधित पाने आणि भाग काढून नष्ट करावेत.
- कामगंध सापळे आणि पक्षी थांबे यांसारख्या उपायांचा वापर करावा.
- जैविक नियंत्रणाच्या उपायांना प्राधान्य द्यावे.
- कीड आर्थिक नुकसान पातळीवर पोहोचल्यास कृषी तज्ज्ञांच्या मार्गदर्शनाखालीच योग्य नियंत्रण पद्धत निवडावी.
१२. तूर पिकावरील प्रमुख रोग
तूर पिकावर प्रामुख्याने मर रोग आणि वांझ रोग आढळतात.
मर रोग:
हा रोग फ्युजेरियम बुरशीमुळे होतो. रोगग्रस्त झाडाची पाने पिवळी पडतात, फांद्या वाळतात आणि पुढे संपूर्ण झाड वाळू शकते.
नियंत्रणासाठी:
- पीक फेरपालट करावी.
- ज्वारी, बाजरी आणि मका यांसारखी आंतरपिके घ्यावीत.
- रोगप्रतिकारक वाणांची निवड करावी.
- रोगट झाडे शेतातून काढून टाकावीत.
- शिफारशीनुसार बीजप्रक्रिया करावी.
वांझ रोग:
या रोगाचा प्रसार एरिओफिड माइट या सूक्ष्म कोळीवर्गीय किडीमुळे होतो. रोगग्रस्त झाडांची पाने पिवळसर पडतात, फांद्या लहान राहतात आणि झाडाची वाढ खुंटून ते झुडपासारखे दिसू लागते.
रोगाची लक्षणे दिसल्यास बाधित झाडांचे निरीक्षण करून स्थानिक कृषी विभागाचा सल्ला घ्यावा.
१३. तूर पिकाची काढणी, मळणी आणि साठवणूक
तुरीच्या शेंगा वाळल्यानंतर पीक काढणीस तयार होते. काढणीनंतर खळ्यावर काठीच्या सहाय्याने किंवा मळणी यंत्राच्या मदतीने शेंगा आणि दाणे वेगळे करावेत.
साठवणुकीपूर्वी:
- धान्य दोन ते तीन दिवस उन्हात चांगले वाळवावे.
- साठवणूक कोरड्या आणि हवेशीर ठिकाणी करावी.
- कोंदट व ओलसर जागेत धान्य ठेवू नये.
- साठवणुकीतील किडींपासून संरक्षणासाठी योग्य साठवण पद्धतींचा अवलंब करावा.
१४. तूर पिकाचे सरासरी उत्पादन किती मिळते?
महाराष्ट्र शासनाच्या कृषी विभागाच्या पुस्तिकेनुसार, उत्तम पीक व्यवस्थापन केल्यास तूर पिकाचे सरासरी १५ ते १६ क्विंटल प्रति हेक्टर उत्पादन मिळू शकते.
मात्र प्रत्यक्ष उत्पादन हे वाण, पेरणीची वेळ, जमिनीचा प्रकार, पाऊस, सिंचन, कीड-रोग नियंत्रण आणि पीक व्यवस्थापन यांवर अवलंबून असते.
