दुष्काळात शून्य मशागत ठरते फायदेशीर! जमिनीतील ओलावा टिकवण्यासाठी शेतकऱ्यांनी काय करावे?

दुष्काळ व्यवस्थापन | शून्य मशागत | मृदा संवर्धन

महाराष्ट्रातील अनेक भागांमध्ये पावसाचे प्रमाण कमी झाल्यास जमिनीतील ओलावा झपाट्याने कमी होतो. अशा परिस्थितीत पिकांची वाढ टिकवणे आणि जमिनीचे आरोग्य जपणे हे शेतकऱ्यांसमोर मोठे आव्हान असते. सामान्यतः जमिनीतील ओलावा टिकवण्यासाठी शेतकरी हलकी कोळपणी किंवा मशागत करतात. मात्र, जमिनीत आधीच ओलावा कमी असताना वारंवार मशागत केल्याने जमिनीतील पाण्याचा ऱ्हास वाढू शकतो.

यासाठी कृषी तज्ज्ञांकडून शून्य मशागत (Zero Tillage) पद्धतीला महत्त्व दिले जात आहे. या पद्धतीत अनावश्यक नांगरणी टाळून जमिनीची नैसर्गिक रचना आणि उपलब्ध ओलावा टिकवण्यावर भर दिला जातो.

१. शून्य मशागत म्हणजे नेमके काय?

शून्य मशागत म्हणजे पेरणीपूर्वी जमिनीची पारंपरिक पद्धतीने वारंवार नांगरणी किंवा कुळवणी न करता थेट पेरणी करणे. या पद्धतीत जमिनीची अनावश्यक उलथापालथ टाळली जाते.

दुष्काळी परिस्थितीत जमिनीतील ओलावा जपणे महत्त्वाचे असल्यामुळे वारंवार मशागत करण्याऐवजी उपलब्ध ओलावा टिकवण्याचा प्रयत्न केला जातो. योग्य यंत्रसामग्री आणि जमिनीच्या स्थितीनुसार ही पद्धत वापरता येते.

२. जमिनीतील ओलावा टिकवण्यास मदत

वारंवार मशागत केल्यामुळे जमिनीचा वरचा थर उघडा पडतो. त्यामुळे सूर्यप्रकाश आणि वाऱ्याच्या प्रभावामुळे पाण्याचे बाष्पीभवन वाढू शकते. शून्य मशागतीमध्ये जमिनीची कमीत कमी हालचाल केल्याने हा परिणाम कमी करण्यास मदत होते.

विशेषतः पावसाचा खंड पडलेल्या भागांत उपलब्ध ओलावा जपण्यासाठी ही पद्धत उपयुक्त ठरू शकते.

३. जमिनीतील सूक्ष्मजीवांचे संरक्षण

जमिनीमध्ये असंख्य उपयुक्त सूक्ष्मजीव कार्यरत असतात. हे सूक्ष्मजीव सेंद्रिय पदार्थांचे विघटन करून पिकांना आवश्यक अन्नद्रव्ये उपलब्ध होण्यास मदत करतात.

वारंवार मशागत केल्यामुळे जमिनीतील सूक्ष्मजीवांच्या नैसर्गिक अधिवासावर परिणाम होऊ शकतो. त्यामुळे अनावश्यक मशागत टाळल्यास जमिनीतील जैविक क्रियाशीलता टिकवण्यास मदत मिळू शकते.

४. पिकांचे अवशेष आच्छादन म्हणून वापरा

दुष्काळात जमिनीवर पिकांचे अवशेष पसरवणे हा ओलावा संवर्धनाचा महत्त्वाचा उपाय आहे. सोयाबीनचे काड, गव्हाचे अवशेष, भाताचे पेंढे आणि इतर सेंद्रिय अवशेषांचा आच्छादनासाठी वापर करता येतो.

या आच्छादनामुळे जमिनीवर थेट सूर्यप्रकाश पडण्याचे प्रमाण कमी होते. त्यामुळे बाष्पीभवन कमी होण्यास आणि जमिनीतील ओलावा टिकवण्यास मदत होते. कालांतराने हे अवशेष कुजून जमिनीत सेंद्रिय पदार्थ वाढवण्यासही हातभार लावतात.

५. जमिनीची धूप रोखण्यास मदत

कोरड्या जमिनीची वारंवार मशागत केल्यास मातीचा वरचा थर भुसभुशीत होऊन वाऱ्यामुळे उडून जाण्याची शक्यता वाढते. पिकांचे अवशेष जमिनीवर ठेवल्याने मातीला संरक्षण मिळते.

पावसाच्या वेळी पाण्याचा वेग कमी होण्यास आणि माती वाहून जाण्याचे प्रमाण कमी करण्यासही आच्छादन मदत करू शकते.

६. तण नियंत्रणाकडे दुर्लक्ष करू नका

शून्य मशागत पद्धतीमध्ये तण नियंत्रण अत्यंत महत्त्वाचे आहे. तण जमिनीतील पाणी आणि अन्नद्रव्यांसाठी मुख्य पिकांशी स्पर्धा करतात. त्यामुळे दुष्काळी परिस्थितीत तणांचे वेळेवर नियंत्रण करणे गरजेचे आहे.

तण नियंत्रणासाठी पीकपद्धती, योग्य आच्छादन आणि स्थानिक कृषी तज्ज्ञांच्या सल्ल्यानुसार उपाययोजना कराव्यात.

७. पेरणीचा निर्णय घेताना जमिनीतील ओलावा तपासा

दुष्काळी परिस्थितीत केवळ पेरणीचा हंगाम सुरू झाला म्हणून पेरणीची घाई करू नये. जमिनीतील ओलावा, पुढील पावसाचा अंदाज, उपलब्ध पाणी आणि पिकाची गरज लक्षात घेऊन निर्णय घ्यावा.

ज्या भागात जमिनीत पुरेसा ओलावा नाही, तेथे परिस्थितीचा विचार करून पेरणी पुढे ढकलणे योग्य ठरू शकते.

शून्य मशागतीचे प्रमुख फायदे

• जमिनीतील ओलावा टिकवण्यास मदत.

• अनावश्यक मशागतीचा खर्च कमी होण्याची शक्यता.

• जमिनीची धूप कमी करण्यास मदत.

• सेंद्रिय पदार्थांचे संवर्धन.

• जमिनीचे नैसर्गिक आरोग्य जपण्यास मदत.

दुष्काळी परिस्थितीत शेती करताना केवळ पिकांचे व्यवस्थापन नव्हे, तर जमिनीचे संवर्धन करणेही तितकेच महत्त्वाचे आहे. शून्य मशागत, पिकांचे अवशेष आच्छादन म्हणून वापरणे आणि तण नियंत्रण या उपायांमुळे जमिनीतील ओलावा जपण्यास मदत होऊ शकते.

शेतकरी मित्रांनो, आपल्या जमिनीचा प्रकार, पिकांची पद्धत आणि स्थानिक परिस्थिती लक्षात घेऊन शून्य मशागतीचा अवलंब करा. कोणताही बदल करण्यापूर्वी स्थानिक कृषी अधिकारी किंवा कृषी तज्ज्ञांचा सल्ला घ्या.