महाराष्ट्रातील अपुऱ्या पावसामुळे संत्रा व लिंबूवर्गीय फळबागांची काळजी कशी घ्यावी? कृषी तज्ज्ञांचा सल्ला

महाराष्ट्रात अपुऱ्या पावसामुळे अनेक भागांत दुष्काळसदृश परिस्थिती निर्माण झाली आहे. याचा परिणाम संत्रा आणि इतर लिंबूवर्गीय फळबागांवर होण्याची शक्यता आहे. अशा परिस्थितीत उपलब्ध पाण्याचे योग्य नियोजन करून फळबागेतील ओलावा टिकवणे महत्त्वाचे आहे. यासाठी ICAR–राष्ट्रीय लिंबूवर्गीय फळ संशोधन केंद्र, नागपूर यांच्या सल्ल्यानुसार शेतकऱ्यांनी काही उपाययोजना कराव्यात.

महाराष्ट्रात पावसाची १९ टक्के तूट

१ जून ते ३० सप्टेंबर २०२६ या कालावधीत महाराष्ट्रात सरासरी ९९४.५ मिमी पावसाच्या तुलनेत ८०४.४ मिमी पाऊस झाला. म्हणजेच सुमारे १९ टक्के पावसाची तूट नोंदवण्यात आली. मराठवाडा आणि विदर्भातील काही भागांत ही परिस्थिती अधिक गंभीर आहे.

पावसाच्या कमतरतेनुसार फळबागेचे नियोजन

• ४०% किंवा अधिक तूट: खात्रीशीर सिंचन उपलब्ध नसल्यास अंबिया बहार घेणे टाळावे.

• २६ ते ३९% तूट: जमिनीत ओलावा कमी किंवा पाणीसाठा अपुरा असल्यास फुलोरा आणू नये.

• २० ते २५% तूट: बहार व्यवस्थापनापूर्वी जमिनीतील ओलावा आणि पाणीसाठा तपासावा.

• १ ते १९% तूट: केवळ पावसाच्या आकडेवारीवर अवलंबून न राहता फळबागेची प्रत्यक्ष पाहणी करावी.

ही वर्गवारी प्राथमिक मार्गदर्शनासाठी असून, अंतिम निर्णय फळबागेची प्रत्यक्ष परिस्थिती पाहून घ्यावा.

फळबागेतील ओलावा टिकवण्यासाठी उपाय

1. आच्छादनाचा वापर: झाडांच्या मुळांजवळ वाळलेली पाने, पिकांचे अवशेष, पेंढा किंवा उसाची बगॅस वापरून जमिनीतील ओलावा टिकवावा. प्लास्टिक किंवा तणनियंत्रणासाठी वापरल्या जाणाऱ्या आच्छादनाचाही वापर करता येतो. आच्छादन खोडाला चिकटवू नये.

2. कार्यक्षम सिंचन: ठिबक सिंचन, भूमिगत ठिबक आणि मुळांच्या भागात पाणी पोहोचवणाऱ्या पद्धतींचा वापर करावा.

3. पावसाचे पाणी साठवा: शेततळे, भूजल पुनर्भरण संरचना आणि समतल चर यांची देखभाल करावी. पावसाळ्यापूर्वी साठलेल्या गाळाची सफाई करावी.

4. पाण्याचा अपव्यय टाळा: जमिनीवर योग्य आच्छादन ठेवावे. अतिखोल नांगरणी आणि वनस्पती आच्छादन काढून टाकणे टाळावे.

5. मुळांचे संरक्षण करा: पाणीटंचाईच्या काळात मोठ्या प्रमाणात खतांचा वापर, अतिप्रमाणात छाटणी आणि अनावश्यक शेतकामे टाळावीत.

काओलिनची २ टक्के फवारणी उपयुक्त

उष्णता आणि ओलावा ताण कमी करण्यासाठी सकाळी लवकर योग्य दर्जाच्या २% काओलिनची फवारणी करण्याचा सल्ला देण्यात आला आहे. यामुळे सूर्यप्रकाश परावर्तित होण्यास, पानांचे तापमान कमी ठेवण्यास आणि पानांद्वारे होणारे पाण्याचे उत्सर्जन मर्यादित करण्यास मदत होऊ शकते. प्रथम मर्यादित क्षेत्रावर फवारणी करून प्रतिकूल परिणाम होत नसल्याची खात्री करावी.

पाणीटंचाईची लक्षणे ओळखा

फळबागेतील पाण्याचा ताण ओळखण्यासाठी पुढील लक्षणांकडे लक्ष द्या:

• पानांचे गुंडाळणे आणि कोमेजणे

• पानगळ होणे

• अकाली फळगळ

• सूक्ष्म मुळे वाळणे

पुढील सिंचन करण्यापूर्वी सक्रिय मुळांच्या भागातील जमिनीचा ओलावा तपासावा.