भुईमूग लागवड तंत्रज्ञान : योग्य वाण, पेरणी, खत व्यवस्थापन आणि अधिक उत्पादनासाठी संपूर्ण मार्गदर्शन

भुईमूग हे महाराष्ट्रातील महत्त्वाचे तेलबिया पीक असून खरीप आणि उन्हाळी अशा दोन्ही हंगामांत त्याची लागवड केली जाते. योग्य जमीन, सुधारित वाण, वेळेवर पेरणी, संतुलित खत व्यवस्थापन आणि पाण्याचे योग्य नियोजन केल्यास भुईमूग पिकातून चांगले उत्पादन मिळवता येते.

महाराष्ट्र शासनाच्या कृषी विभागाने प्रसिद्ध केलेल्या भुईमूग उत्पादन तंत्रज्ञान पुस्तिकेत सुधारित लागवड पद्धतीविषयी महत्त्वाची माहिती देण्यात आली आहे. त्यानुसार भुईमूग लागवड करताना कोणत्या गोष्टींची काळजी घ्यावी, हे जाणून घेऊया.

१. भुईमूग लागवडीसाठी योग्य जमीन आणि हवामान

भुईमूग पिकासाठी मध्यम, भुसभुशीत आणि पाण्याचा चांगला निचरा होणारी वाळूमिश्रित जमीन अधिक योग्य असते. जमिनीत हवा खेळती राहिल्यास मुळांची वाढ चांगली होते आणि शेंगा जमिनीत व्यवस्थित विकसित होण्यास मदत होते.

उबदार हवामान आणि भरपूर सूर्यप्रकाश भुईमूग पिकाच्या वाढीसाठी अनुकूल असतो. पाण्याचा निचरा न होणाऱ्या जमिनीत भुईमूग लागवड टाळावी.

२. भुईमुगाचे सुधारित वाण कोणते?

चांगले उत्पादन मिळवण्यासाठी आपल्या भागातील हवामान, जमिनीचा प्रकार आणि हंगामानुसार योग्य वाणाची निवड करणे महत्त्वाचे आहे.

कृषी विभागाच्या पुस्तिकेत पुढील सुधारित वाणांचा उल्लेख आहे.

• फुले उन्नती
• जेएल-७७६ (फुले भारती)
• जेएल-१०८५ (फुले धनी)
• फुले ६०२१
• जेएल-५०१
• टीपीजी-४१
• एसबी-११
• फुले प्रगती (जेएल-२४)
• टीएजी-२४
• फुले व्यास (जेएल-२२०)
• फुले उनम (जेएल-२८६)

वाण निवडताना स्थानिक कृषी विद्यापीठ किंवा कृषी विभागाने आपल्या परिसरासाठी केलेल्या शिफारशी तपासाव्यात.

३. भुईमूग पेरणीचा योग्य कालावधी

भुईमुगाची लागवड खरीप आणि उन्हाळी अशा दोन्ही हंगामांत करता येते.

खरीप हंगाम : १५ जून ते १५ जुलै

उन्हाळी हंगाम : १५ जानेवारी ते १५ फेब्रुवारी

उन्हाळी भुईमूग पेरताना किमान तापमान १८ अंश सेल्सिअस किंवा त्यापेक्षा जास्त असणे आवश्यक आहे. पेरणीसाठी जमिनीत पुरेसा ओलावा असावा.

४. बियाण्याचे प्रमाण आणि पेरणीतील अंतर

भुईमूग पेरणीसाठी साधारणपणे हेक्टरी १०० ते १२५ किलो बियाणे लागते. मात्र, बियाण्याचा आकार आणि वाणानुसार हे प्रमाण बदलू शकते.

पेरणी करताना पुढील अंतर ठेवावे.

उभट वाणांसाठी :

• दोन ओळींतील अंतर : ३० सेंमी
• दोन रोपांतील अंतर : १० सेंमी

पसरणाऱ्या आणि निमपसरणाऱ्या वाणांसाठी :

• दोन ओळींतील अंतर : ४५ सेंमी
• दोन रोपांतील अंतर : १५ सेंमी

बियाण्याची पेरणी साधारण ५ सेंमी खोलीवर करावी. पेरणीनंतर ७ ते ८ दिवसांनी न उगवलेल्या जागी नांग्या भरून घ्याव्यात.

५. पेरणीपूर्वी बीजप्रक्रिया का करावी?

भुईमूग पिकात सुरुवातीच्या अवस्थेत रोगांचा प्रादुर्भाव होऊ नये आणि रोपांची उगवण चांगली व्हावी, यासाठी बीजप्रक्रिया महत्त्वाची आहे.

कृषी विभागाच्या पुस्तिकेत जैविक बुरशीनाशक तसेच रायझोबियम आणि पीएसबी या जीवाणू संवर्धकांच्या वापराचा उल्लेख आहे.

बीजप्रक्रिया करताना पुढील बाबी लक्षात घ्याव्यात.

• पेरणीसाठी निरोगी आणि दर्जेदार बियाणे निवडावे.
• शिफारशीनुसार जैविक बुरशीनाशकाचा वापर करावा.
• रायझोबियम आणि पीएसबी संवर्धकांचा वापर कृषी तज्ज्ञांच्या मार्गदर्शनानुसार करावा.
• बीजप्रक्रियेसाठी उत्पादनाच्या लेबलवरील सूचना पाळाव्यात.

६. भुईमूग पिकासाठी खत व्यवस्थापन

चांगले उत्पादन मिळवण्यासाठी भुईमूग पिकाला संतुलित अन्नद्रव्ये मिळणे आवश्यक आहे.

कृषी विभागाच्या पुस्तिकेनुसार पेरणीच्या वेळी हेक्टरी पुढील खत मात्रा देण्याचा उल्लेख आहे.

• नत्र : २५ किलो
• स्फुरद : ५० किलो

याशिवाय जिप्समचा वापर दोन टप्प्यांत करण्याची शिफारस पुस्तिकेत नमूद आहे.

माती परीक्षणानुसार आणि स्थानिक कृषी शिफारशीनुसार खतांचे प्रमाण निश्चित करावे. जिप्सम देण्याची मात्रा व वेळ संबंधित शिफारशींनुसार ठरवावी.

७. भुईमूग पिकात पाणी व्यवस्थापन कसे करावे?

भुईमूग पिकात योग्य वेळी पाणी देणे उत्पादनाच्या दृष्टीने अत्यंत महत्त्वाचे आहे. विशेषतः पुढील अवस्थांमध्ये जमिनीत पुरेसा ओलावा असणे आवश्यक आहे.

• बियाण्याच्या उगवणीच्या वेळी
• फुलोरा येण्याच्या अवस्थेत
• आऱ्या जमिनीत जाण्याच्या अवस्थेत
• शेंगा धरण्याच्या अवस्थेत
• दाणे भरण्याच्या अवस्थेत

कृषी विभागाच्या पुस्तिकेनुसार खरीप भुईमुगासाठी साधारण ४० ते ५० सेंमी, तर उन्हाळी भुईमुगासाठी ७० ते ८० सेंमी पाण्याची गरज असते.

तुषार सिंचन पद्धतीचा वापर केल्यास पाण्याचे योग्य वितरण करण्यास मदत होऊ शकते. मात्र, जमिनीचा प्रकार आणि हवामानानुसार सिंचनाचे नियोजन करावे.

८. तण नियंत्रण आणि आंतरमशागत

भुईमूग पिकाच्या सुरुवातीच्या वाढीच्या काळात तणांचा प्रादुर्भाव झाल्यास पिकाच्या वाढीवर परिणाम होऊ शकतो.

कृषी विभागाच्या पुस्तिकेनुसार पीक साधारण ४५ दिवस तणविरहित ठेवण्यासाठी दोन खुरपण्या आणि दोन कोळपण्या करण्याची शिफारस आहे.

आऱ्या सुटण्यास सुरुवात झाल्यानंतर म्हणजे साधारण ३५ ते ४० दिवसांनंतर आंतरमशागत करू नये. कारण यावेळी आऱ्या जमिनीत जात असतात. अशा वेळी मशागत केल्यास शेंगा तयार होण्याच्या प्रक्रियेत अडथळा येऊ शकतो.

मोठी तणे हाताने काढून शेत स्वच्छ ठेवावे.

९. भुईमूग पिकावरील प्रमुख कीड आणि रोग व्यवस्थापन

भुईमूग पिकावर मावा, फुलकिडे, तुडतुडे आणि पाने खाणाऱ्या अळ्यांचा प्रादुर्भाव होऊ शकतो. तसेच टिक्का रोग आणि मर रोग यांसारख्या समस्या उद्भवू शकतात.

कीड आणि रोगांचा प्रादुर्भाव कमी करण्यासाठी पुढील उपाय करावेत.

• शेतातील रोगग्रस्त पिकांचे अवशेष गोळा करून नष्ट करावेत.
• पीक फेरपालट करावा.
• आपल्या भागासाठी शिफारस केलेले रोगप्रतिकारक वाण निवडावेत.
• पिकाची नियमित पाहणी करावी.
• रोग किंवा किडीची लक्षणे दिसल्यास कृषी तज्ज्ञांच्या सल्ल्याने योग्य उपाययोजना करावी.

१०. भुईमूग पिकाची काढणी कधी करावी?

भुईमूग पीक परिपक्व झाल्यानंतर योग्य वेळी काढणी करणे महत्त्वाचे आहे.

पुढील लक्षणे दिसू लागल्यावर काढणीचा विचार करावा.

• झाडाची पाने पिवळी पडू लागतात.
• शेंगांच्या टरफलाच्या आतील बाजूस काळसर रंग दिसू लागतो.
• शेंगा पूर्ण विकसित झालेल्या दिसतात.

काढणीनंतर शेंगा व्यवस्थित वाळवाव्यात. शेंगांमधील ओलावा साधारण ८ ते ९ टक्क्यांपर्यंत आणावा. त्यानंतर शेंगा स्वच्छ, कोरड्या आणि हवेशीर ठिकाणी साठवाव्यात.

११. भुईमूग पिकातून हेक्टरी किती उत्पादन मिळू शकते?

महाराष्ट्र शासनाच्या कृषी विभागाच्या उत्पादन तंत्रज्ञान पुस्तिकेनुसार सुधारित लागवड पद्धतीचा अवलंब केल्यास भुईमुगाच्या सुधारित वाणांपासून पुढील उत्पादन मिळू शकते.

• वाळलेल्या शेंगांचे उत्पादन : हेक्टरी २० ते २५ क्विंटल
• कोरड्या पाल्याचे उत्पादन : हेक्टरी ४ ते ५ टन

हे उत्पादन योग्य वाण, हवामान, जमिनीचा प्रकार, पाणी व्यवस्थापन आणि पीक संरक्षण यांवर अवलंबून असते. प्रत्यक्ष उत्पादनात फरक पडू शकतो.

अधिक उत्पादनासाठी शेतकऱ्यांनी कोणत्या गोष्टी लक्षात ठेवाव्यात?

भुईमूग लागवडीत चांगले उत्पादन मिळवण्यासाठी पुढील बाबी महत्त्वाच्या आहेत.

1. आपल्या भागासाठी शिफारस केलेला सुधारित वाण निवडावा.
2. खरीप किंवा उन्हाळी हंगामानुसार योग्य वेळी पेरणी करावी.
3. पेरणीपूर्वी बियाण्याची शिफारशीनुसार बीजप्रक्रिया करावी.
4. माती परीक्षणानुसार खत व्यवस्थापन करावे.
5. फुलोरा आणि शेंगा भरण्याच्या अवस्थेत पाण्याचे योग्य नियोजन करावे.
6. सुरुवातीचे ४५ दिवस पीक तणविरहित ठेवावे.
7. कीड व रोगांचे नियमित निरीक्षण करावे.
8. पीक पूर्ण परिपक्व झाल्यानंतर काढणी करून शेंगा व्यवस्थित वाळवाव्यात.