एल निनो म्हणजे काय? भारतीय मान्सूनवर त्याचा कसा होतो परिणाम? जाणून घ्या संपूर्ण माहिती

भारतातील शेती, पाणीपुरवठा आणि अर्थव्यवस्था मोठ्या प्रमाणावर मान्सूनवर अवलंबून आहे. त्यामुळे मान्सूनमध्ये होणारा कोणताही बदल थेट शेतकरी आणि सर्वसामान्य नागरिकांवर परिणाम करतो. मागील काही वर्षांत "एल निनो" हा शब्द वारंवार चर्चेत आला आहे. हवामान तज्ज्ञांच्या मते, एल निनोचा प्रभाव वाढल्यास भारतात पावसाचे प्रमाण कमी होण्याची शक्यता असते. त्यामुळे दुष्काळ, पाण्याची टंचाई आणि कृषी उत्पादनात घट यांसारख्या समस्या निर्माण होऊ शकतात.

एल निनो म्हणजे नेमके काय?

"एल निनो" हा स्पॅनिश भाषेतील शब्द असून त्याचा अर्थ "छोटा मुलगा" असा होतो. ही एक हवामानविषयक नैसर्गिक प्रक्रिया आहे. पॅसिफिक महासागराच्या मध्य आणि पूर्व भागातील समुद्राच्या पाण्याचे तापमान नेहमीपेक्षा जास्त वाढते, तेव्हा एल निनोची स्थिती निर्माण होते.

समुद्राच्या तापमानातील ही वाढ जगभरातील वाऱ्यांचे स्वरूप, पर्जन्यमान आणि हवामान प्रणालींवर परिणाम करते. यामुळे अनेक देशांमध्ये पूर, दुष्काळ, उष्णतेच्या लाटा आणि हवामानातील अनियमितता दिसून येते.

भारतीय मान्सूनवर एल निनोचा परिणाम

भारताचा नैऋत्य मान्सून हा देशाच्या कृषी अर्थव्यवस्थेचा कणा मानला जातो. मात्र एल निनो सक्रिय झाल्यास मान्सूनच्या वाऱ्यांची ताकद कमी होऊ शकते. परिणामी भारतातील अनेक भागांमध्ये सरासरीपेक्षा कमी पाऊस पडतो.

कमी पावसामुळे जलसाठे भरत नाहीत, धरणांतील पाणी कमी होते आणि शेतीसाठी आवश्यक ओलावा मिळत नाही. त्यामुळे खरीप पिकांच्या उत्पादनावर मोठा परिणाम होऊ शकतो.

एल निनोच्या काळात साधारणपणे पुढील परिणाम दिसून येतात:

• पावसाचे प्रमाण घटते
• मान्सून उशिरा दाखल होतो
• दुष्काळाची शक्यता वाढते
• तापमानात वाढ होते
• उष्णतेच्या लाटा तीव्र होतात
• कृषी उत्पादन घटण्याची शक्यता असते

पूर्वीच्या एल निनो वर्षांचा अनुभव

भारतात 2002, 2009 आणि 2015 या वर्षांमध्ये एल निनोचा प्रभाव स्पष्टपणे दिसून आला होता. या काळात देशातील अनेक राज्यांमध्ये पावसाची मोठी तूट नोंदवली गेली होती.

विशेषतः 2002 मध्ये देशाच्या अनेक भागांमध्ये गंभीर दुष्काळसदृश परिस्थिती निर्माण झाली होती. कृषी उत्पादन घटले आणि शेतकऱ्यांना मोठ्या आर्थिक अडचणींचा सामना करावा लागला.

ला निना म्हणजे काय?

एल निनोच्या विरुद्ध परिस्थितीला "ला निना" असे म्हणतात. स्पॅनिश भाषेत ला निना म्हणजे "छोटी मुलगी". या परिस्थितीत पॅसिफिक महासागरातील पाण्याचे तापमान नेहमीपेक्षा कमी होते.

ला निना सक्रिय असल्यास भारतात सामान्यपेक्षा चांगला पाऊस पडण्याची शक्यता वाढते. त्यामुळे शेतीला फायदा होतो आणि जलसाठेही भरतात.

शेतकऱ्यांनी कोणती काळजी घ्यावी?

एल निनोच्या शक्यतेच्या पार्श्वभूमीवर शेतकऱ्यांनी योग्य नियोजन करणे आवश्यक आहे. कमी पाण्यात येणारी पिके निवडणे, सुधारित वाणांचा वापर करणे, सूक्ष्म सिंचन पद्धतीचा अवलंब करणे आणि पाणी साठवणुकीवर भर देणे गरजेचे आहे.

उडीद, मूग, तूर यांसारखी कमी कालावधीची आणि कमी पाण्यात तग धरणारी पिके अशा परिस्थितीत फायदेशीर ठरू शकतात.

निष्कर्ष

एल निनो ही नैसर्गिक हवामान प्रक्रिया असली तरी तिचा भारतीय मान्सूनवर मोठा प्रभाव पडतो. कमी पाऊस, वाढते तापमान आणि दुष्काळाची शक्यता यामुळे शेती आणि अर्थव्यवस्थेवर परिणाम होऊ शकतो. त्यामुळे हवामान अंदाजावर लक्ष ठेवून शेतकऱ्यांनी योग्य नियोजन करणे अत्यंत आवश्यक आहे. आधुनिक तंत्रज्ञान, जलसंधारण आणि योग्य पीक निवडीच्या मदतीने एल निनोच्या परिणामांवर मोठ्या प्रमाणात मात करता येऊ शकते.

भारतातील शेती, पाणीपुरवठा आणि अर्थव्यवस्था मोठ्या प्रमाणावर मान्सूनवर अवलंबून आहे. त्यामुळे मान्सूनमध्ये होणारा कोणताही बदल थेट शेतकरी आणि सर्वसामान्य नागरिकांवर परिणाम करतो. मागील काही वर्षांत "एल निनो" हा शब्द वारंवार चर्चेत आला आहे. हवामान तज्ज्ञांच्या मते, एल निनोचा प्रभाव वाढल्यास भारतात पावसाचे प्रमाण कमी होण्याची शक्यता असते. त्यामुळे दुष्काळ, पाण्याची टंचाई आणि कृषी उत्पादनात घट यांसारख्या समस्या निर्माण होऊ शकतात.

एल निनो म्हणजे नेमके काय?

"एल निनो" हा स्पॅनिश भाषेतील शब्द असून त्याचा अर्थ "छोटा मुलगा" असा होतो. ही एक हवामानविषयक नैसर्गिक प्रक्रिया आहे. पॅसिफिक महासागराच्या मध्य आणि पूर्व भागातील समुद्राच्या पाण्याचे तापमान नेहमीपेक्षा जास्त वाढते, तेव्हा एल निनोची स्थिती निर्माण होते.

समुद्राच्या तापमानातील ही वाढ जगभरातील वाऱ्यांचे स्वरूप, पर्जन्यमान आणि हवामान प्रणालींवर परिणाम करते. यामुळे अनेक देशांमध्ये पूर, दुष्काळ, उष्णतेच्या लाटा आणि हवामानातील अनियमितता दिसून येते.

भारतीय मान्सूनवर एल निनोचा परिणाम

भारताचा नैऋत्य मान्सून हा देशाच्या कृषी अर्थव्यवस्थेचा कणा मानला जातो. मात्र एल निनो सक्रिय झाल्यास मान्सूनच्या वाऱ्यांची ताकद कमी होऊ शकते. परिणामी भारतातील अनेक भागांमध्ये सरासरीपेक्षा कमी पाऊस पडतो.

कमी पावसामुळे जलसाठे भरत नाहीत, धरणांतील पाणी कमी होते आणि शेतीसाठी आवश्यक ओलावा मिळत नाही. त्यामुळे खरीप पिकांच्या उत्पादनावर मोठा परिणाम होऊ शकतो.

एल निनोच्या काळात साधारणपणे पुढील परिणाम दिसून येतात:

• पावसाचे प्रमाण घटते
• मान्सून उशिरा दाखल होतो
• दुष्काळाची शक्यता वाढते
• तापमानात वाढ होते
• उष्णतेच्या लाटा तीव्र होतात
• कृषी उत्पादन घटण्याची शक्यता असते
•  

पूर्वीच्या एल निनो वर्षांचा अनुभव

भारतात 2002, 2009 आणि 2015 या वर्षांमध्ये एल निनोचा प्रभाव स्पष्टपणे दिसून आला होता. या काळात देशातील अनेक राज्यांमध्ये पावसाची मोठी तूट नोंदवली गेली होती.

विशेषतः 2002 मध्ये देशाच्या अनेक भागांमध्ये गंभीर दुष्काळसदृश परिस्थिती निर्माण झाली होती. कृषी उत्पादन घटले आणि शेतकऱ्यांना मोठ्या आर्थिक अडचणींचा सामना करावा लागला.

ला निना म्हणजे काय?

एल निनोच्या विरुद्ध परिस्थितीला "ला निना" असे म्हणतात. स्पॅनिश भाषेत ला निना म्हणजे "छोटी मुलगी". या परिस्थितीत पॅसिफिक महासागरातील पाण्याचे तापमान नेहमीपेक्षा कमी होते.

ला निना सक्रिय असल्यास भारतात सामान्यपेक्षा चांगला पाऊस पडण्याची शक्यता वाढते. त्यामुळे शेतीला फायदा होतो आणि जलसाठेही भरतात.

शेतकऱ्यांनी कोणती काळजी घ्यावी?

एल निनोच्या शक्यतेच्या पार्श्वभूमीवर शेतकऱ्यांनी योग्य नियोजन करणे आवश्यक आहे. कमी पाण्यात येणारी पिके निवडणे, सुधारित वाणांचा वापर करणे, सूक्ष्म सिंचन पद्धतीचा अवलंब करणे आणि पाणी साठवणुकीवर भर देणे गरजेचे आहे.

उडीद, मूग, तूर यांसारखी कमी कालावधीची आणि कमी पाण्यात तग धरणारी पिके अशा परिस्थितीत फायदेशीर ठरू शकतात.

एल निनो ही नैसर्गिक हवामान प्रक्रिया असली तरी तिचा भारतीय मान्सूनवर मोठा प्रभाव पडतो. कमी पाऊस, वाढते तापमान आणि दुष्काळाची शक्यता यामुळे शेती आणि अर्थव्यवस्थेवर परिणाम होऊ शकतो. त्यामुळे हवामान अंदाजावर लक्ष ठेवून शेतकऱ्यांनी योग्य नियोजन करणे अत्यंत आवश्यक आहे. आधुनिक तंत्रज्ञान, जलसंधारण आणि योग्य पीक निवडीच्या मदतीने एल निनोच्या परिणामांवर मोठ्या प्रमाणात मात करता येऊ शकते.