चांगला मॉन्सून, भरघोस पीक… तरीही शेतकऱ्यांचे उत्पन्न का घटते आहे?

२०२५–२६ मध्ये शेती क्षेत्रातील आर्थिक वास्तव

भारतात शेती हा केवळ अन्नपुरवठ्याचा स्रोत नसून कोट्यवधी कुटुंबांच्या उपजीविकेचा कणा आहे. २०२५–२६ या आर्थिक वर्षात मॉन्सून समाधानकारक असून खरीप व रब्बी हंगामात उत्पादन चांगले होण्याची शक्यता आहे. मात्र, तरीही शेती क्षेत्राच्या आर्थिक वाढीबाबत समोर येणारी आकडेवारी चिंताजनक आहे. चांगले पीक असूनही शेतकऱ्यांचे उत्पन्न वाढत नाही, ही विरोधाभासी परिस्थिती पुन्हा एकदा स्पष्ट होत आहे.

शेती GVA वाढीचा मंद वेग

ताज्या अंदाजानुसार, २०२५–२६ मध्ये शेती आणि संलग्न क्षेत्रांचा वास्तविक Gross Value Added (GVA) वाढ दर केवळ ३.१% राहण्याची शक्यता आहे. हा दर मागील वर्षाच्या तुलनेत लक्षणीयरीत्या कमी आहे.

आणखी चिंतेची बाब म्हणजे,

• नाममात्र (Nominal) GVA वाढ फक्त ०.८% इतकी राहण्याचा अंदाज आहे

• हा दर आतापर्यंतचा सर्वात कमी मानला जात आहे

तुलनेत,

• २०२४–२५ मध्ये वास्तविक GVA वाढ ४.६%

• आणि नाममात्र वाढ तब्बल १०.४% होती

यावरून स्पष्ट होते की, यंदा शेती क्षेत्रात आर्थिक मंदीचे चित्र गडद होत आहे.

पीक भरघोस… पण भाव मात्र कमी

कृषी मंत्रालयाच्या आकडेवारीनुसार अनेक प्रमुख पिकांचे बाजारभाव किमान आधारभूत किंमत (MSP) पेक्षा ५ ते ३० टक्क्यांनी कमी आहेत. यामध्ये खालील पिकांचा समावेश आहे:

• मका

• तूर

• हरभरा

• मूग

• उडीद

• नाचणी

• भुईमूग

• सोयाबीन

• कापूस

विशेषतः मका, मूग, उडीद आणि नाचणी या पिकांच्या दरात मोठी घसरण झाली आहे. यामुळे उत्पादन खर्च वाढलेला असतानाही शेतकऱ्यांना अपेक्षित उत्पन्न मिळत नाही.

MSP असूनही बाजारात हमी का नाही?

MSP ही शेतकऱ्यांसाठी सुरक्षितता देणारी योजना असली, तरी प्रत्यक्षात:

• सर्व शेतमालाची सरकारी खरेदी होत नाही

• अनेक बाजारांमध्ये MSP अंमलबजावणी मर्यादित आहे

• व्यापारी बाजारात मागणी कमी असल्याने दर घसरतात

परिणामी, शेतकऱ्यांना MSP कागदावर दिसते, पण बाजारात प्रत्यक्ष लाभ मिळत नाही.

उत्पन्नावर दुहेरी दबाव

तज्ज्ञांच्या मते शेतकऱ्यांच्या उत्पन्नावर दुहेरी दबाव निर्माण झाला आहे:

1. शेती GVA वाढीतील तीव्र घसरण

2. शेतमालाचे बाजारभाव स्थिर किंवा घसरलेले

अन्नधान्य महागाई कमी झाल्यामुळे ग्राहकांना दिलासा मिळतो, पण त्याचवेळी शेतकऱ्यांना मिळणाऱ्या दरात वाढ न झाल्याने एकूण मूल्यवर्धन घटते. म्हणजेच, महागाई कमी असली तरी शेतकऱ्यांचे उत्पन्न वाढत नाही.

तिमाही आकडे काय सांगतात?

२०२५–२६ मधील तिमाही आकडेवारी अधिक स्पष्ट चित्र देते:

• जुलै–सप्टेंबर २०२५ तिमाही

  • GVA वाढ: फक्त १.८%

  • मागील वर्षी याच तिमाहीत: ७.६%

• आर्थिक वर्ष २०२६ ची पहिली तिमाही

  • वाढ: ३.२%

  • २०२५ मधील याच तिमाहीत: ७.५%

या आकड्यांवरून शेती क्षेत्रातील मंदी तात्पुरती नसून संरचनात्मक असल्याचे संकेत मिळतात.

संलग्न क्षेत्रांचीही चिंता

शेतीसोबतच:

• पशुधन

• वनीकरण

• मत्स्यव्यवसाय

ही संलग्न क्षेत्रे एकूण शेती GVA च्या जवळपास ५०% हिस्सा सांभाळतात. या क्षेत्रांमध्येही अपेक्षित वाढ होत नसल्याने एकूण शेती क्षेत्रावर नकारात्मक परिणाम होत आहे. विशेषतः पशुखाद्य खर्च, दूध दरातील मर्यादा आणि मत्स्यव्यवसायातील निर्यात अडथळे यामुळे अडचणी वाढल्या आहेत.

पुढील मार्ग काय?

ही परिस्थिती सुधारण्यासाठी तज्ज्ञ काही महत्त्वाचे उपाय सुचवतात:

• MSP ची प्रभावी अंमलबजावणी आणि खरेदी वाढवणे

• बाजार हस्तक्षेप योजना (Market Intervention Scheme) अधिक सक्रिय करणे

• प्रक्रिया उद्योग, साठवणूक व निर्यात साखळी मजबूत करणे

• संलग्न क्षेत्रांना स्वतंत्र प्रोत्साहन धोरण देणे

• शेतकऱ्यांसाठी उत्पन्न स्थिरीकरण (Income Support) यंत्रणा मजबूत करणे