🌿 दोडका आणि कारले लागवड : फायदेशीर वेलवर्गीय भाजीपाला शेती

दोडका आणि कारले ही वेलवर्गातील प्रमुख भाजीपाला पिके असून कमी गुंतवणुकीत जास्त उत्पादन देणारी फायदेशीर पिके मानली जातात. योग्य जमीन, सुधारित वाण, बियाणे प्रक्रिया, खत व्यवस्थापन आणि मंडप (ताटी) पद्धतीचा अवलंब केल्यास उत्कृष्ट उत्पादन मिळू शकते. शेतकरी समित्या व संशोधन केंद्रांनी दिलेल्या ताज्या शिफारशींनुसार खालील लागवड पद्धती उपयुक्त ठरते.

---

🌱 १) योग्य जमीन व जमिनीची मशागत

दोडका व कारले या दोन्ही पिकांसाठी चांगला निचरा होणारी, भुसभुशीत, मध्यम ते भारी जमीन अत्यंत योग्य मानली जाते.

शेताची खोल नांगरट करावी.

दोन ते तीन वेळा कुळवाच्या पाळ्या देऊन जमीन भुसभुशीत करावी.

एकरी ६ टन चांगले कुजलेले शेणखत मिसळल्यास मातीची सुपीकता वाढते.

---

🌞 २) लागवडीचा हंगाम

या पिकांची उन्हाळी लागवड जानेवारी ते मार्च महिन्यात करावी.

या कालावधीत तापमान व प्रकाश अनुकूल असल्याने वाढ जोमदार होते.

---

🌾 ३) सुधारित जाती (Recommended Varieties)

दोडका

पुसा नसदार

कोकण हरिता

फुले सुचिता

कारले

फुले प्रियांका

फुले ग्रीन गोल्ड

फुले उज्ज्वला

हिरकणी

कोकण तारा

🟢 याशिवाय बाजारात विविध खाजगी कंपन्यांचे हायब्रिड वाण उपलब्ध असून ते अधिक उत्पादनक्षम असतात.

---

🌿 ४) पेरणी व लागवड पद्धती

ताटी / मंडप पद्धती

दोडका आणि कारले हे वेलवर्गीय पीक असल्यामुळे ताटी (मंडप) पद्धती अत्यंत महत्वाची ठरते.

या सुधारित पद्धतीमुळे—

✔ वेलांची नैसर्गिक वाढ होते

✔ फळांची गुणवत्ता सुधारते

✔ रोग-किडींचा प्रादुर्भाव कमी होतो

✔ उत्पादन २०–३०% पर्यंत वाढते

अंतर

१.५ × १ मीटर हे अंतर सर्वोत्तम

यामुळे वेलींची वाढ चांगली होते आणि फळधारणाही जास्त होते.

बियाणे प्रमाण

सुधारित वाणासाठी ६००–८०० ग्रॅम प्रति हेक्टर

---

🧪 ५) बीजप्रक्रिया (Seed Treatment)

पेरणीपूर्वी बियाण्यास:

** कार्बेडाझिम २.५ ग्रॅम/किलो बियाणे**

या प्रमाणात बीजप्रक्रिया करणे अत्यंत आवश्यक.

यामुळे बुरशीजन्य रोग, मुळकूज रोखता येते आणि उगवण उत्तम होते.

---

🌾 ६) खत व्यवस्थापन

खते नेहमी मृदा चाचणी अहवालानुसार द्यावीत.

शेणखत : ६ टन/एकर (लागवडीपूर्वी)

रासायनिक खते : मातीतील पोषक तत्वांनुसार

वाढीच्या काळात द्रवरूप जैवखते/मायक्रो न्यूट्रिएंट्स दिल्यास उत्पादनात वाढ होते.

---

💧 ७) पाणी व्यवस्थापन

नियमित सिंचन, विशेषतः उन्हाळ्यात, आवश्यक

पाण्याचा ताण आला तर फळधारणा घटते

ठिबक सिंचन सर्वोत्तम – पाण्याची बचत आणि पोषण व्यवस्थापन सुकर

---

🐛 ८) किड व रोग नियंत्रण

ताटी पद्धतीत हवेचा प्रवाह चांगला राहतो, त्यामुळे रोग-किडी कमी येतात

योग्य वेळी फेरनिंदा, शिफारस केलेली औषधे व सेंद्रिय उपाय वापरावेत

🌿 निष्कर्ष

दोडका व कारले ही वेलवर्गीय पिके योग्य पद्धतीने घेतल्यास अत्यंत फायदेशीर ठरतात. ताटी पद्धत, संतुलित खत व्यवस्थापन, योग्य अंतर आणि बीजप्रक्रिया या चार गोष्टींचा योग्य समन्वय केल्यास उत्तम उत्पादन मिळते.

ग्रामीण कृषी मौसम सेवा आणि संशोधन केंद्र, इगतपुरी यांनीही हीच पद्धत शिफारस केली आहे.