गहू पिकावर मावा (Aphids): ओळख, नुकसान आणि नियंत्रण उपाय – संपूर्ण मार्गदर्शन
19-01-2026
गहू पिकावर मावा (Aphids) वाढतोय! ओळख, नुकसान आणि नियंत्रणाचे सोपे व प्रभावी उपाय
गहू हे महाराष्ट्रातील महत्त्वाचे रब्बी पीक आहे. पण थंडी कमी होणे, हवामान बदल आणि जास्त नत्र खत वापर यामुळे गहू पिकावर मावा (Aphids) या किडीचा प्रादुर्भाव वाढत आहे.
मावा वेळेत ओळखला नाही, तर पिकाची वाढ खुंटते, दाणे नीट भरत नाहीत आणि उत्पादनात मोठी घट होते.
आज आपण जाणून घेणार आहोत
मावा कसा ओळखायचा? नुकसान कोणते? ETL किती? आणि एकात्मिक व्यवस्थापन कसे करायचे?
1) मावा (Aphids) म्हणजे काय?
मावा ही रस शोषणारी कीड आहे. ही कीड गहू व्यतिरिक्त जव, ओट्स, राई यासारख्या पिकांवरसुद्धा दिसते.
गहू पिकात आढळणारी प्रमुख प्रजाती:
2) माव्याची ओळख कशी कराल? (शेतात लगेच ओळखा)
मावा साधारणपणे पानांच्या मागच्या बाजूस, कोंबांवर आणि ओंब्यावर गटाने बसलेला दिसतो.
माव्याचे प्रकार
पंख नसलेला मावा (Wingless)
पंख असलेला मावा (Winged)
दिसायला कसा असतो?
आकार खूप लहान: १.३ ते ३.३ मिमी
रंग: हिरवा / तपकिरी
ओळखण्यासारखी खूण: काळ्या शृंगिका आणि मागे siphunculi (लहान नळी सारख्या रचना)
3) माव्याचा जीवनचक्र (लोकसंख्या झपाट्याने का वाढते?)
माव्याचा सर्वात मोठा धोका म्हणजे तो खूप वेगाने वाढतो.
अनुकूल हवामान (थंड वातावरण, ढगाळ हवा) असेल तर
मादी नराशिवायही जिवंत पिल्ले देते
म्हणजेच एका आठवड्यात माव्यांची संख्या प्रचंड वाढू शकते.
प्रतिकूल हवामानात
मावा अंडी घालून सुप्त अवस्थेत टिकून राहतो.
4) गहू पिकात माव्यामुळे नुकसान कसे होते?
(A) मुख्य नुकसान
मावा पानातून व ओंब्यातून रस शोषतो
त्यामुळे:
पाने पिवळी पडतात
वाढ खुंटते
ओंबे अशक्त होतात
दाणे भरत नाहीत / बारीक राहतात
उत्पादनात घट होते
(B) हनीड्यू आणि काळी बुरशी (Sooty mold)
मावा गोड चिकट पदार्थ सोडतो त्याला हनीड्यू म्हणतात.
या हनीड्यूवर काळी बुरशी वाढते (सूटी मोल्ड)
त्यामुळे पानांवर काळसर थर येतो
परिणामी प्रकाशसंश्लेषण कमी होते
पीक हळूहळू कमकुवत व कोरडे दिसते.
5) आर्थिक नुकसान पातळी (ETL) किती?
शेतकऱ्यांसाठी हे खूप महत्वाचे आहे. कारण ETL म्हणजे “आता उपाय करायलाच हवा” हा संकेत.
प्रति झाड 10 मावा (पिल्ले किंवा प्रौढ) दिसले
तर मावा ETL ओलांडतो असे मानले जाते.
यावेळी वेळ न घालवता उपाय सुरू करणे फायदेशीर ठरते.
6) मावा येऊ नये म्हणून सुरुवातीची काळजी (प्रतिबंधात्मक उपाय)
मावा वाढण्यामागे व्यवस्थापनातील काही चुका कारणीभूत असतात. त्या टाळल्या तर अर्धा त्रास तिथेच कमी होतो.
शेत व्यवस्थापन
शेत स्वच्छ ठेवा
तण नियंत्रण करा (तणांवर मावा टिकतो)
पिकात हवा खेळती राहील असा अंतर व व्यवस्थापन ठेवा
खत व्यवस्थापन
जास्त नत्र (युरिया) टाळा
संतुलित खत वापरा (NPK प्रमाणात)
अति नत्रामुळे पाने कोवळी राहतात आणि मावा पटकन वाढतो
पाणी व्यवस्थापन
पिकाला पाण्याचा ताण येऊ देऊ नका
ताण आला की पीक कमजोर बनते आणि किडीचा प्रादुर्भाव वाढतो
पिवळे चिकट सापळे (Yellow Sticky Traps) कसे वापरायचे?
प्रति एकर 10 ते 12 पिवळे चिकट सापळे लावा.
हे सापळे:
पंखधारी माव्यांना आकर्षित करून पकडतात
प्रादुर्भाव लवकर लक्षात येतो
8) मित्रकीटक जपा – हेच नैसर्गिक डॉक्टर आहेत!
माव्याला नैसर्गिकरीत्या खाणारे/नियंत्रित करणारे मित्रकीटक खूप उपयुक्त असतात.
ढालकीड (Ladybird beetle)
ग्रीन लेसविंग (Green lacewing)
सिरफिड माशी (Syrphid fly)
परजीवी कीटक: Aphidius, Aphelinus
महत्वाचे:
मित्रकीटक जपण्यासाठी अंधाधुंद फवारणी टाळा, कारण चुकीच्या औषधामुळे मित्रकीटक मरतात आणि मावा आणखी वाढतो.
9) जैविक नियंत्रण (Organic / Biological Control)
जर माव्याचा प्रादुर्भाव सुरुवातीला असेल तर जैविक उपाय फायदेशीर ठरतात.
Lecanicillium lecanii (बुरशीजन्य कीटकनाशक)
प्रमाण: 4 ते 5 ग्रॅम प्रति लिटर पाणी
फवारणी: 10–15 दिवसांच्या अंतराने 2 फवारण्या
फवारणी करताना टिप:
सकाळी किंवा संध्याकाळी फवारणी करा
वातावरणात थोडी आर्द्रता असेल तर परिणाम चांगला येतो
रासायनिक नियंत्रण (ETL ओलांडल्यावर)
जर मावा ETL पेक्षा जास्त झाला असेल तर रासायनिक नियंत्रण आवश्यक ठरू शकते.
खालीलपैकी एक औषध निवडा:
1) क्विनॉलफॉस 25% EC
1–2 मि.ली. प्रति लिटर पाणी
2) थायामेथोक्झाम 25% WG
0.1 ग्रॅम प्रति लिटर पाणी
3) बीटा-सायफ्लुथ्रिन 8.49% + इमिडाक्लोप्रिड 19.81% OD
0.8 मि.ली. प्रति लिटर पाणी
महत्वाचा नियम:
पहिल्या फवारणीनंतर गरज पडली तर पुढची फवारणी वेगळ्या ग्रुपच्या औषधाने तज्ज्ञांच्या सल्ल्याने करा.
(एकच औषध सतत वापरल्याने किड प्रतिकारशक्ती निर्माण करते.)
फवारणी करताना 5 महत्वाच्या चुका टाळा
दुपारी कडक उन्हात फवारणी करू नका
कमी पाण्यात फवारणी करू नका (कव्हरेज कमी होते)
एकाच औषधाची पुनःपुन्हा फवारणी करू नका
पिकात मावा असताना उगाच “मिक्स कॉकटेल” बनवू नका
फवारणीपूर्वी मित्रकीटक आहेत का? हे पहा
