जमिनीची रजिस्ट्री कधी थांबते? कधी रद्द होते? कायदा काय सांगतो?

जमीन, घर किंवा इतर स्थावर मालमत्तेचा व्यवहार करताना खरेदीखत आणि रजिस्ट्री ही अत्यंत महत्त्वाची कायदेशीर प्रक्रिया असते. अनेकदा व्यवहार झाल्यानंतर “रजिस्ट्री थांबली”, “फेरफार अडकला” किंवा “रजिस्ट्री रद्द होईल का?” असे प्रश्न निर्माण होतात. प्रत्यक्षात कायद्यानुसार रजिस्ट्री थांबणे आणि रजिस्ट्री रद्द होणे या दोन वेगळ्या गोष्टी आहेत. त्या कोणत्या परिस्थितीत घडतात, हे समजून घेणे आवश्यक आहे.

खरेदीखत आणि रजिस्ट्री म्हणजे काय?

जमीन किंवा घर खरेदी-विक्रीचा मुख्य कायदेशीर पुरावा म्हणजे खरेदीखत (Sale Deed).
हे खरेदीखत नोंदणी कार्यालयात नोंदवले की विक्रेत्याकडील मालकी हक्क अधिकृतपणे खरेदीदाराकडे हस्तांतरित होतो. रजिस्ट्रीशिवाय व्यवहाराला कायदेशीर मान्यता मिळत नाही.

रजिस्ट्री झाल्यानंतर पुढे काय होते?

रजिस्ट्री पूर्ण झाल्यानंतर संबंधित गावाचा तलाठी फेरफार (Mutation) प्रक्रिया सुरू करतो.
ग्रामीण भागात हरकतींसाठी नोटीस दिली जाते. ठराविक कालावधीत कोणतीही हरकत न आल्यास फेरफार मंजूर होतो आणि सातबारा उताऱ्यावर नवीन मालकाचे नाव नोंदवले जाते.

जमीन रजिस्ट्री थांबवली जाऊ शकते का?

होय. काही परिस्थितीत रजिस्ट्री किंवा फेरफार प्रक्रिया तात्पुरती थांबवली जाऊ शकते. मात्र याचा अर्थ रजिस्ट्री रद्द झाली असा होत नाही.

रजिस्ट्री / फेरफार थांबण्याची प्रमुख कारणे

• व्यवहाराची पूर्ण ठरलेली रक्कम विक्रेत्याला मिळालेली नसल्यास

• वारस, हिस्सेदार किंवा नातेवाईकांनी हक्काबाबत हरकत दाखल केल्यास

• जमिनीवर आधीपासून वाद, स्थगिती आदेश किंवा न्यायालयीन प्रकरण असल्यास

• कागदपत्रांमध्ये चूक, विसंगती किंवा माहिती अपुरी असल्यास

अशा वेळी तहसीलदार किंवा मंडळ अधिकारी चौकशी करून फेरफार तात्पुरता रोखू शकतात.

रजिस्ट्री पूर्णपणे रद्द कधी होते?

एकदा खरेदीखत कायदेशीररीत्या नोंदणीकृत झाले की ते प्रशासनिक आदेशाने सहज रद्द होत नाही.
रजिस्ट्री रद्द करण्यासाठी न्यायालयाचा (सिव्हिल कोर्टाचा) मार्ग अवलंबावा लागतो.

रजिस्ट्री रद्द होऊ शकणारी कारणे

• फसवणूक करून खरेदीखत केले असल्यास

• खोटी माहिती किंवा बनावट कागदपत्रे वापरली असल्यास

• दबाव, धमकी किंवा भ्रम निर्माण करून सही घेतली असल्यास

• संबंधित व्यक्ती मानसिकदृष्ट्या अक्षम असल्याचे सिद्ध झाल्यास

अशा प्रकरणांत संबंधित पक्ष सिव्हिल कोर्टात दावा दाखल करून खरेदीखत रद्द करण्याची मागणी करू शकतो.

जमीन व्यवहार करताना घ्यायची महत्त्वाची काळजी

• संपूर्ण व्यवहाराची रक्कम मिळाल्याशिवाय खरेदीखत करू नये

• सातबारा, फेरफार नोंदी, वारस नोंद, एनए आदेश नीट तपासावेत

• आधार, पॅन, साक्षीदारांची ओळखपत्रे पडताळावीत

• शंका असल्यास वकील किंवा नोंदणी अधिकाऱ्यांचा सल्ला घ्यावा

निष्कर्ष

जमिनीची रजिस्ट्री सहजपणे रद्द होत नाही. मात्र काही परिस्थितीत फेरफार प्रक्रिया थांबवली जाऊ शकते. खरेदीखत रद्द करण्यासाठी न्यायालयीन प्रक्रिया आवश्यक असते. त्यामुळे जमीन व्यवहार करताना कायदेशीर बाबी समजून घेऊन आणि योग्य कागदपत्रांची खात्री करूनच व्यवहार करणे अत्यंत महत्त्वाचे आहे.

हे पण वाचा

• फेरफार म्हणजे काय? फेरफार अडकल्यास काय करावे

• वारस नोंद कशी करावी?

• जमीन खरेदी करताना सातबारा उताऱ्यातील महत्त्वाच्या नोंदी

• जमीन व्यवहारातील सामान्य चुका आणि त्यापासून बचाव