कांदा दर कोसळले कीच सरकारी खरेदी! नाफेड-NCCF खरेदी शेतकऱ्यांसाठी किती उपयोगी?

महाराष्ट्रात कांदा हा अत्यंत महत्त्वाचा नगदी पिकांपैकी एक आहे. नाशिक, अहमदनगर, पुणे, सोलापूर, जळगाव आणि मराठवाड्यात मोठ्या प्रमाणावर कांद्याची लागवड केली जाते. मात्र दरवर्षी एक समस्या कायम दिसून येते — कांद्याचे दर अचानक कोसळणे.

दर घसरल्यानंतर सरकारकडून नेहमीप्रमाणे नाफेड (NAFED) आणि NCCF मार्फत कांदा खरेदीची घोषणा केली जाते. पण अनेक शेतकऱ्यांच्या मते ही खरेदी प्रत्यक्षात फारसा फायदा देत नाही.

कांद्याचे दर का कोसळतात?

कांद्याचे दर घसरण्यामागे अनेक कारणे असतात.

• बाजारात अचानक मोठ्या प्रमाणात आवक वाढणे

• निर्यातीवर निर्बंध किंवा शुल्क

• साठवणुकीची मर्यादित क्षमता

• स्थानिक बाजारातील मागणी कमी होणे

• हवामानामुळे एकाच वेळी मोठे उत्पादन

जेव्हा उत्पादन जास्त होते तेव्हा बाजारात कांद्याची आवक वाढते आणि त्यामुळे दर झपाट्याने खाली येतात.

सरकारची नाफेड आणि NCCF मार्फत खरेदी

दर घसरल्यावर शेतकऱ्यांना दिलासा देण्यासाठी सरकार नाफेड (National Agricultural Cooperative Marketing Federation) आणि NCCF (National Cooperative Consumers Federation) या संस्थांमार्फत कांदा खरेदीची योजना जाहीर करते.

या योजनेत साधारणपणे खालील गोष्टी असतात:

• ठराविक दराने कांदा खरेदी

• निवडक बाजार समित्यांमध्ये खरेदी केंद्र

• शेतकऱ्यांकडून थेट खरेदी

• कांद्याचा साठा करून नंतर बाजारात विक्री

सरकारचा उद्देश म्हणजे बाजारातील अतिरिक्त कांदा खरेदी करून दर स्थिर ठेवणे.

प्रत्यक्षात शेतकऱ्यांना का मिळत नाही फायदा?

अनेक वेळा ही योजना जाहीर झाली तरी शेतकऱ्यांना फारसा फायदा होत नाही. त्यामागील काही प्रमुख कारणे पुढीलप्रमाणे आहेत.

1. खरेदी सुरू होण्यास उशीर

कांद्याचे दर कोसळल्यानंतर काही आठवडे किंवा महिने लागतात खरेदी सुरू होण्यासाठी. तोपर्यंत अनेक शेतकरी कमी दरात कांदा विकून टाकतात.

2. खरेदीचे मर्यादित प्रमाण

सरकारकडून जाहीर केलेले खरेदीचे प्रमाण खूप कमी असते. त्यामुळे सर्व शेतकऱ्यांचा कांदा खरेदी केला जात नाही.

3. दर्जा निकष (Quality Conditions)

खरेदीसाठी कांद्याचा दर्जा, आकार, ओलावा यासारख्या अटी असतात. अनेक वेळा शेतकऱ्यांचा कांदा या निकषांमध्ये बसत नाही.

4. प्रशासकीय प्रक्रिया

नोंदणी, कागदपत्रे, वेळापत्रक आणि वाहतूक यामुळे अनेक शेतकऱ्यांना खरेदी प्रक्रियेत सहभागी होणे कठीण जाते.

कांदा उत्पादक शेतकऱ्यांची अडचण

कांद्याचे उत्पादन घेण्यासाठी शेतकऱ्यांना मोठा खर्च करावा लागतो.

• बियाणे

• खते

• कीडनाशके

• मजुरी

• साठवणूक खर्च

जर बाजारात दर कमी मिळाले तर हा सर्व खर्चही निघत नाही. त्यामुळे अनेक वेळा शेतकऱ्यांना मोठे आर्थिक नुकसान सहन करावे लागते.

उपाय काय असू शकतात?

तज्ज्ञांच्या मते कांद्याच्या दरातील चढ-उतार कमी करण्यासाठी काही उपाय आवश्यक आहेत.

1. साठवणूक सुविधा वाढवणे

आधुनिक गोदामे आणि कोल्ड स्टोरेज वाढवले तर कांदा जास्त काळ साठवता येईल.

2. निर्यात धोरण स्थिर ठेवणे

निर्यात बंदी किंवा शुल्कातील वारंवार बदल टाळले तर बाजार स्थिर राहू शकतो.

3. खरेदी लवकर सुरू करणे

दर घसरल्यावर तातडीने खरेदी सुरू केल्यास शेतकऱ्यांना मदत होऊ शकते.

4. खरेदीचे प्रमाण वाढवणे

सरकारने जास्त प्रमाणात कांदा खरेदी केल्यास बाजारात दर टिकून राहतील.

कांद्याचे दर कोसळल्यानंतर सरकारकडून नाफेड आणि NCCF मार्फत खरेदी जाहीर केली जाते. मात्र प्रत्यक्षात उशिरा सुरू होणारी प्रक्रिया, मर्यादित प्रमाण आणि कडक अटी यामुळे अनेक शेतकऱ्यांना त्याचा अपेक्षित फायदा मिळत नाही.

म्हणूनच शेतकऱ्यांना स्थिर उत्पन्न मिळण्यासाठी कांदा बाजार व्यवस्थापन, साठवणूक सुविधा आणि निर्यात धोरण यामध्ये सुधारणा करणे अत्यंत गरजेचे आहे.