कापूस उत्पादन वाढणार, पण भाव लगेच कोसळणार नाही? पुढील काही आठवड्यांत बाजारात “चढ-उतार” वाढण्याची शक्यता

देशातील कापूस बाजाराबाबत महत्त्वाचा अंदाज समोर आला आहे. २०२५-२६ हंगामासाठी उत्पादन वाढण्याचा अंदाज असला तरी लगेच मोठी दरघसरण होण्याची शक्यता कमी मानली जात आहे. मात्र, येत्या काही आठवड्यांत भावात चढ-उतार (व्हॉलॅटिलिटी) वाढू शकते, अशी स्थिती बाजारातील अभ्यासक सांगत आहेत.

याचा अर्थ असा की, कापसाचा दर एकदम कोसळेल असे नाही; परंतु बातम्या, सीसीआयची विक्री, आयात-निर्यात आणि जागतिक बाजाराच्या हालचालींमुळे दरात वर-खाली हालचाल होण्याची शक्यता जास्त आहे.

उत्पादन वाढले तरी दर का टिकू शकतो?

सामान्यतः उत्पादन वाढले की बाजारात मालाचा पुरवठा वाढतो आणि दर खाली येण्याची शक्यता असते. पण यंदाच्या परिस्थितीत काही घटक असे आहेत जे दराला आधार देऊ शकतात.

यंदा ‘सीएआय’ (CAI) या संस्थेने भारतातील कापूस उत्पादनाचा अंदाज ३०९.५ लाख गाठींवरून वाढवून ३१७ लाख गाठी केला आहे. म्हणजेच साधारण ७.५ लाख गाठींची वाढ दाखवण्यात आली आहे.

त्याच वेळी, देशांतर्गत वापराचाही अंदाज वाढवण्यात आला आहे. वापराचा अंदाज २९५ लाख गाठींवरून ३०५ लाख गाठी करण्यात आला असल्यामुळे उत्पादन वाढले तरी त्यातील मोठा भाग देशांतर्गत वापरच “शोषून घेईल” अशी परिस्थिती दिसते.

यामुळे बाजारात उत्पादन वाढूनही अतिरिक्त पुरवठा फारसा मोठा नसेल, असे तज्ज्ञांचे म्हणणे आहे.

राज्यनिहाय उत्पादनात काय बदल?

उत्पादन वाढ ही सर्व राज्यांत समान नाही. काही राज्यांत कापूस उत्पादनाचा अंदाज वाढला असून काही ठिकाणी घटही दाखवण्यात आली आहे.

• महाराष्ट्र, तेलंगाणा, कर्नाटक आणि तामिळनाडू येथे उत्पादन अंदाज वाढवण्यात आला आहे.

• मध्य प्रदेश आणि ओडिशा या राज्यांत मात्र किंचित घट दाखवली आहे.

यामुळे राष्ट्रीय स्तरावर पुरवठा वाढतोय हे खरं; पण तो पूर्णपणे अतिरिक्त नाही, कारण वाढलेल्या वापरामुळे संतुलन टिकून राहण्याची शक्यता आहे.

सीसीआयची विक्री सुरू झाली तर भावावर काय परिणाम होईल?

यंदा कापूस बाजारात सर्वात मोठा प्रभाव टाकणारा मुद्दा म्हणजे सीसीआय (CCI) विक्री.

सीसीआयने चालू हंगामात सुमारे ७५ ते ८० लाख गाठी कापूस खरेदी केला आहे. तसेच, १९ जानेवारीपासून या कापसाची विक्री सुरू होईल अशी घोषणा करण्यात आली आहे.

अनेक शेतकऱ्यांच्या मनात प्रश्न आहे की, “सीसीआयने विक्री सुरू केली की भाव लगेच पडेल का?”

मात्र आतापर्यंतच्या अनुभवावरून असे दिसते की, खुल्या बाजारात भाव वाढले की सीसीआयदेखील विक्रीभाव वाढवते. त्यामुळे सीसीआय फार कमी भावात कापूस बाजारात टाकून मोठी दरघसरण घडवेल, अशी शक्यता कमी मानली जात आहे.

आयात-निर्यात आणि साठा: बाजाराची दिशा ठरवणारे घटक

1) आयात वाढली आहे

अहवालानुसार ३१ डिसेंबरपर्यंत देशात ३१ लाख गाठी कापूस आयात झालेला आहे. पूर्ण हंगामासाठी आयातीचा अंदाज ५० लाख गाठी इतकाच ठेवण्यात आला आहे.

आयात वाढली म्हणजे पुरवठा मजबूत असल्याचे संकेत मिळतात.

2) निर्यात कमी होण्याची शक्यता

याउलट, निर्यातीचा अंदाज १८ लाखांवरून १५ लाख गाठींवर खाली आणण्यात आला आहे.
निर्यात कमी झाली तर देशांतर्गत बाजारात माल उपलब्ध राहतो आणि दरावर दबाव येऊ शकतो.

3) हंगामअखेर साठा जास्त राहू शकतो

या बदलांमुळे हंगामअखेर देशातील शिल्लक साठा सुमारे १०७ लाख गाठी राहील असा अंदाज व्यक्त करण्यात आला आहे.

सध्याचा कापूस दर कुठे आहे?

काही अहवालांनुसार सध्या कापूस कँडी दरात मागील काळाच्या तुलनेत सुमारे ४ हजार रुपयांची वाढ झाली असून, भाव ५५ ते ५६ हजार रुपये प्रति कँडीच्या आसपास असल्याचे नमूद आहे.

यामुळे अल्पकालात बाजाराला काही प्रमाणात आधार राहण्याची शक्यता दिसते. मात्र वाढलेले उत्पादन + आयात आणि सीसीआय विक्रीमुळे भाव स्थिर राहण्याऐवजी चढ-उतार वाढण्याची शक्यता अधिक आहे.

पुढील काही आठवड्यांत बाजारात “व्हॉलॅटिलिटी” वाढण्याची शक्यता का?

कापूस बाजारात येत्या काही आठवड्यांत दरात अचानक हालचाली होण्याची मुख्य कारणे:

• सीसीआयची विक्री सुरू होणे

• आयात-निर्यात संदर्भातील नवीन अपडेट्स

• जागतिक बाजारातील दर बदल

• रुपयाच्या विनिमय दरात बदल

• स्थानिक बाजारातील आवक वाढणे/कमी होणे

यामुळे मोठी दरघसरण लगेच दिसणार नाही, पण दैनंदिन व्यवहारात चढ-उतार वाढू शकतात.

शेतकऱ्यांसाठी व्यावहारिक सल्ला (महत्त्वाचा भाग)

जर तुमच्याकडे कापूस साठा असेल, तर एकदम संपूर्ण माल विकण्यापेक्षा टप्प्याटप्प्याने विक्री अधिक सुरक्षित ठरू शकते.

 काय करावे?

• मालाची फेज-वाइज विक्री करा (उदा. २५% माल आज, २५% पुढील १० दिवसांत)

• बाजारात दर वाढल्यास काही माल राखून ठेवा

• सीसीआयचे कोटेशन आणि विक्रीच्या गतीकडे लक्ष ठेवा

• जागतिक कापूस दर आणि रुपयाचा दर यावर नजर ठेवा

 काय टाळावे?

• “भाव पडणार” या भीतीने एकाच वेळी पूर्ण विक्री

• अफवा/अंदाजावर आधारित निर्णय

• बाजाराचा ट्रेंड न पाहता एकदम मोठा व्यवहार