धिंगरी अळिंबी लागवड तंत्रज्ञान | Oyster Mushroom Farming Marathi Guide

अळिंबी ही बुरशीपासून तयार होणारी एक पौष्टिक खाद्यपदार्थ आहे. त्यामध्ये धिंगरी अळिंबी (Oyster mushroom) हा एक महत्त्वाचा प्रकार असून तो कमी खर्चात आणि कमी जागेत सहज उत्पादन करता येतो. त्यामुळे हा व्यवसाय शेतकरी व बेरोजगार युवकांसाठी एक उत्तम उत्पन्नाचा स्रोत ठरू शकतो.

अळिंबी लागवडीसाठी लागणारे माध्यम

अळिंबी लागवडीसाठी शेतात उपलब्ध असलेला विविध प्रकारचा भुसा वापरता येतो. उदाहरणार्थ, गव्हाचा भुसा, सोयाबीनचा भुसा, भाताचा पेंढा तसेच इतर कृषी अवशेष यांचा वापर करता येतो.

लागवडीसाठी वापरला जाणारा भुसा साधारणपणे २ ते ३ सें.मी. लांबीचा कापलेला असावा. यामुळे तो पाणी शोषून घेण्यास योग्य राहतो आणि अळिंबीची वाढ चांगली होते.

माध्यमाचे निर्जंतुकीकरण

माध्यमामध्ये विविध प्रकारचे सूक्ष्मजीव असू शकतात, जे अळिंबीच्या वाढीस अडथळा निर्माण करतात. त्यामुळे माध्यम निर्जंतुकीकरण करणे अत्यंत आवश्यक आहे.

निर्जंतुकीकरणाच्या पद्धती:

रासायनिक पद्धत

१०० लिटर पाण्यात १२५ मि.ली. फॉर्मालीन व ७.५ ग्रॅम बाविस्टीन मिसळून भुसा १६–१८ तास भिजत ठेवावा.

गरम पाण्याची पद्धत

भुसा ८०° सेल्सिअस तापमानाच्या पाण्यात १ तास बुडवावा.

वाफेने निर्जंतुकीकरण

भिजवलेला भुसा ८०° सेल्सिअस वाफेवर १ तास ठेवावा.

पाण्याचा निचरा आणि ओलाव्याची तपासणी

निर्जंतुकीकरणानंतर जास्तीचे पाणी निघून जाऊ द्यावे. भुसा हातात घेऊन दाबल्यास जर पाणी टिपकत नसेल तर तो भुसा बेड भरण्यासाठी योग्य मानला जातो.

बेड भरणे

बेड भरण्यासाठी स्पॉनचे प्रमाण भुस्याच्या वजनाच्या २ टक्के ठेवावे.

उदाहरणार्थ, ५ किलो भुस्यासाठी १०० ग्रॅम स्पॉन वापरावा.

पॉलिथिन पिशव्या (५–१० किलो क्षमतेच्या) फॉर्मालीन द्रावणाने निर्जंतुक करून वापराव्यात.

थर पद्धत

निर्जंतुक पिशवीत प्रथम ६–७ सें.मी. भुस्याचा थर टाकावा, त्यावर स्पॉनचा थर द्यावा. अशा प्रकारे आलटून-पालटून थर भरून बेड तयार करावा.

इन्क्युबेशन व फळधारणा

बेड तयार झाल्यानंतर तो २४–३०° सेल्सिअस तापमानावर आणि ८५-९० टक्के आद्रता असलेल्या खोलीत इन्क्युबेशनसाठी ठेवावा. साधारणपणे १६–१८ दिवसांत बुरशी संपूर्ण बेडमध्ये पसरते.

बेड पूर्ण पांढरा झाल्यानंतर पिशवी काढून टाकावी व दररोज आवश्यकतेनुसार पाणी फवारावे.

काढणी व उत्पन्न

पिशवी काढल्यानंतर ६–७ दिवसांत अळिंबीची फळधारणा सुरू होते. अळिंबी कडा थोड्या वाकू लागल्यावर ती काढणीसाठी योग्य असते.

काढलेली अळिंबी ताजी स्वरूपात आहारात वापरता येते किंवा बाजारात विक्री करून चांगला आर्थिक नफा मिळवता येतो.

जैवखत म्हणून उपयोग

उत्पादनानंतर उरलेला भुसा (spent substrate) हा उत्तम सेंद्रिय खत म्हणून वापरता येतो. त्यामुळे जमिनीची सुपीकता वाढते आणि शेती अधिक शाश्वत बनते.

निष्कर्ष

धिंगरी अळिंबी तंत्रज्ञान हे कमी खर्चात जास्त उत्पन्न देणारे, पर्यावरणपूरक आणि रोजगारनिर्मिती करणारे तंत्रज्ञान आहे. योग्य प्रशिक्षण व व्यवस्थापन केल्यास हा व्यवसाय प्रत्येक शेतकऱ्यासाठी फायदेशीर ठरू शकतो.

लेखक: सुदर्शन अंभूरे, डॉ. संजय कोळसे, डॉ. सुदर्शन लटके