पशुखाद्य महागले, दूध उत्पादन खर्च वाढला! महाराष्ट्रात दुधाचे दर वाढणार का? 

महाराष्ट्रासह देशभरात दूध उत्पादक शेतकरी गेल्या काही महिन्यांपासून मोठ्या आर्थिक दबावाखाली आहेत. कारण एकाच—पशुखाद्याच्या किंमती सातत्याने वाढत आहेत.
मका, सोयाबीन पेंड, कापूस पेंड, रेडीमेड कंसेन्ट्रेट फीड, चोथा/भुसा, हिरवा चारा आणि वाहतूक खर्च यामुळे दूध उत्पादनाचा प्रति लिटर खर्च वाढत चालला आहे.

याचा थेट परिणाम होतोय दुधाच्या खरेदी दरावर, आणि पुढे किरकोळ दर (ग्राहक दर) वाढण्याची शक्यता नाकारता येत नाही.

 दूध दरांचा मुख्य फॉर्म्युला: “खर्च वाढला तर दरही वाढतो”

दूध उत्पादन हा व्यवसाय पूर्णपणे खर्चावर अवलंबून आहे.
दुधाचा दर ठरताना खालील खर्च महत्वाचा ठरतो:

• पशुखाद्य (Concentrate Feed)

• हिरवा व कोरडा चारा

• जनावरांचे आरोग्य खर्च (औषध, डॉक्टर)

• दूध काढणी व मजुरी

• वाहतूक

• गोठा व्यवस्थापन

• वीज/पाणी

• जनावरांची देखभाल आणि संतुलित आहार

त्यात पशुखाद्य हा सर्वात मोठा खर्च असतो.

 दूध उत्पादनात पशुखाद्य खर्च किती असतो?

बहुतेक डेअरी शेतकऱ्यांच्या एकूण उत्पादन खर्चात
55% ते 70% खर्च फक्त पशुखाद्यावर होतो.

म्हणून जेव्हा मका/पेंड/रेडीमेड फीड महागते, तेव्हा दूध उत्पादनाची गणिते पूर्ण बदलतात.

 कोणते पशुखाद्य सर्वाधिक महागले आहे?

सध्या बाजारात खालील घटकांच्या दरांमध्ये वाढ दिसून येते:

1)  मका (Maize)

मका हा पशुखाद्यातील मुख्य ऊर्जा स्रोत आहे.
पशुखाद्य कंपन्या आणि डेअरी शेतकरी दोघेही मोठ्या प्रमाणात मक्यावर अवलंबून आहेत.

मका दर वाढला की कंसेन्ट्रेट फीड लगेच महाग होते.

2)  सोयाबीन/कापूस पेंड (Oil Cake)

सोयाबीन पेंड, कापूस पेंड हे प्रथिनाचे मुख्य स्रोत आहेत.
यांचे दर वाढले की जनावरांसाठी संतुलित आहार देणे महाग होते.

3)  भुसा/काड/कोरडा चारा

गहू/ज्वारी/बाजरी काड, भुसा, खरडा यांचे दरही वाढत आहेत.
यामागे मुख्य कारणे:

• चाऱ्याचा तुटवडा

• वाढलेली मागणी

• वाहतूक खर्च

• काही भागांत कमी उत्पादन

4)  रेडीमेड कंसेन्ट्रेट फीड (Ready Feed)

आजकाल अनेक दूध उत्पादक शेतकरी वेळ व मेहनत वाचवण्यासाठी रेडीमेड फीड वापरतात.
पण याच फीडच्या किंमती वाढल्यामुळे शेतकऱ्यांचा खर्च थेट वाढतो.

 दूध उत्पादकाचा “प्रति लिटर खर्च” वाढतोय का?

होय. पशुखाद्य महाग झाल्यावर दूध उत्पादनाची किंमत वाढते कारण:

• जनावराला संतुलित आहार न दिल्यास दूध कमी होते

• दूध टिकवण्यासाठी जास्त फीड देणे आवश्यक ठरते

• उन्हाळा/हिवाळा बदलात दूध घटते

• जनावरांची प्रतिकारशक्ती कमी झाली तर औषध खर्च वाढतो

यामुळे अनेक डेअरी शेतकरी सांगतात की:

 खर्च वाढतोय पण खरेदी दर तितके वाढत नाहीत
यातून शेतकऱ्यांना तोटा सहन करावा लागतो.

 दूध संकलन केंद्रे आणि डेअरी कंपन्यांवर काय परिणाम होतो?

दूध संकलन केंद्रांना शेतकऱ्यांकडून दूध मिळवण्यासाठी दर आकर्षक ठेवावा लागतो.

पण दुसरीकडे डेअरी कंपन्यांवर दबाव असतो:

• प्रोसेसिंग खर्च

• पॅकिंग खर्च

• लॉजिस्टिक्स

• स्टोरेज

• मार्केटिंग

• स्पर्धा (इतर ब्रँड)

खर्च वाढला तर कंपन्या दोन पर्याय वापरतात:

1. दूध खरेदी दर वाढवणे (थोडेफार)

2. ग्राहक दर वाढवणे (Retail Price)

 सामान्य ग्राहकाला दूध महाग का मिळते?

ग्राहकाला दूध महाग मिळण्यामागील कारणे:

• डेअरी कंपन्या खर्च वाढल्यावर दर वाढवतात

• वाहतूक व थंड साखळी खर्च वाढतो

• पॅकेजिंगचा खर्च वाढतो

• डिझेल/इंधन दरांचा परिणाम

• बाजारातील मागणी वाढणे

त्यामुळे शहरांमध्ये दुधाच्या पिशवीचे दर हळूहळू वर जातात.

 “दूध दर वाढतील का?” – पुढील काही दिवसांचे संकेत

सध्याच्या परिस्थितीत दर वाढण्याची शक्यता आहे, कारण:

 पशुखाद्य महागले आहे
 उत्पादन खर्च वाढतोय
 उन्हाळ्यात दूध उत्पादन घटण्याचा अंदाज
 मागणी मात्र स्थिर/वाढती आहे

पण दर वाढ “किती” होईल, हे खालील गोष्टींवर अवलंबून आहे:

• दूध संकलन वाढते का घटते?

• सरकार/डेअरी संघ निर्णय काय घेतात?

• बाजारात दुधाची उपलब्धता किती आहे?

• पशुखाद्याचे दर स्थिर होतात का?

 शेतकऱ्यांनी काय करावे? (उपयुक्त उपाय)

दूध उत्पादक शेतकऱ्यांसाठी काही फायदेशीर उपाय:

 1) खर्चाचे अचूक नियोजन करा

• प्रति जनावर खर्च लिहून ठेवा

• दूध उत्पादन व खर्च तुलना करा

 2) घरचा चारा वाढवण्यावर भर द्या

• मका चारा / नेपियर / बरसीम / लुसर्न

• सायलेज तयार करा
  याने बाहेरून खरेदी कमी होईल.

 3) संतुलित आहार द्या पण योग्य प्रमाणात

• जास्त फीड देऊन फायदा नाही

• दूध उत्पादन वाढेल इतकेच प्रमाण ठेवा

 4) दूध दराबाबत डेअरीशी चर्चा करा

• FAT/SNF प्रमाण चांगले ठेवल्यास दर वाढतो

• गुणवत्तेचा फायदा घ्या

 5) आरोग्य व्यवस्थापन मजबूत ठेवा

• लसीकरण

• कृमी नियंत्रण

• मिनरल मिक्सचर वापर
  यामुळे दूध स्थिर राहते आणि औषध खर्च कमी