रब्बी ज्वारीवरील लष्करी अळी नियंत्रण : ओळख, नुकसान व प्रभावी उपाय

रब्बी हंगामातील ज्वारी हे महाराष्ट्रातील महत्त्वाचे अन्नधान्य पीक आहे. मात्र गेल्या काही वर्षांत लष्करी अळी (Armyworm) या किडीमुळे ज्वारी उत्पादनावर मोठा परिणाम होत आहे. वेळेवर ओळख आणि योग्य नियंत्रण उपाय न केल्यास ही कीड संपूर्ण शेत काही दिवसांतच उद्ध्वस्त करू शकते.

लष्करी अळी म्हणजे काय?

लष्करी अळी ही पतंग वर्गातील कीड असून तिची अळी अवस्था ज्वारीसाठी अत्यंत घातक असते.
या अळ्या टोळीसारख्या एकत्र हालचाल करतात, म्हणून त्यांना “लष्करी” अळी असे म्हटले जाते.

 लष्करी अळीची ओळख (Identification)

• अळीचा रंग : हिरवट तपकिरी ते गडद तपकिरी

• डोक्यावर उलट ‘Y’ आकाराची पांढरी रेघ (महत्त्वाची ओळख)

• शरीरावर लांबट पट्टे

• रात्री सक्रिय, दिवसा मातीखाली किंवा झाडाच्या बुंध्याशी लपतात

 ज्वारी पिकावरील नुकसान व लक्षणे

• कोवळी पाने कडेला-कडेला खाल्लेली दिसतात

• पानांवर मोठी छिद्रे

• मध्य शेंडा (Whorl) खाल्ल्यामुळे झाडाची वाढ थांबते

• तीव्र प्रादुर्भावात संपूर्ण पान फक्त देठ उरतो

• उत्पादनात ३०–५०% पर्यंत घट होऊ शकते

 प्रादुर्भाव वाढण्याची कारणे

• सलग ज्वारी किंवा मका लागवड

• उशिरा पेरणी

• अति नत्र (युरिया) वापर

• शेतात तणांचे प्रमाण जास्त असणे

 लष्करी अळीचे एकात्मिक व्यवस्थापन (IPM)

लष्करी अळी नियंत्रणासाठी फक्त औषध फवारणी पुरेशी नसून, खालील एकात्मिक उपाय महत्त्वाचे आहेत.

 सांस्कृतिक व यांत्रिक उपाय (पहिली व सोपी पद्धत)

• पेरणी वेळेवर करा (ऑक्टोबर दुसरा पंधरवडा योग्य)

• शेत तणमुक्त ठेवा

• सकाळी लवकर किंवा संध्याकाळी अळ्या हाताने गोळा करून नष्ट करा

• अळी आढळलेल्या ठिकाणी राख + वाळू + चुना मध्य शेंड्यात टाका

• प्रकाश सापळे (Light Trap) वापरा

 जैविक उपाय (पर्यावरणपूरक)

• एन.पी.व्ही. (NPV – Spodoptera litura)

  • मात्रा: 250 LE / हेक्टर

  • संध्याकाळी फवारणी करावी

• बॅसिलस थुरिंजिएन्सिस (Bt)

  • कोवळ्या अळ्यांवर प्रभावी

• पक्षी बसण्यासाठी शेतात काठ्या लावा

 रासायनिक नियंत्रण (गरज भासल्यासच)

 फक्त आर्थिक नुकसान पातळी ओलांडल्यास वापर करावा

• इमामेक्टीन बेंझोएट 5 SG
   0.4 ग्रॅम / लिटर पाणी

• स्पिनोसायड 45 SC
   0.3 मि.ली. / लिटर

• क्लोरँट्रानिलिप्रोल 18.5 SC
   0.4 मि.ली. / लिटर

 फवारणी करताना:

• संरक्षण साधने वापरा

• एकाच औषधाची पुनरावृत्ती टाळा

 प्रतिबंधात्मक उपाय

• संतुलित खत व्यवस्थापन (नत्र कमी, सेंद्रिय खतांचा वापर)

• पीक फेरपालट (ज्वारी–डाळी)

• नियमित शेत पाहणी (Scout­ing)