सोयाबीन उत्पादनात मोठी घट: यंदा १२ ते १७ टक्के फटका; शेतकऱ्यांची चिंता का वाढली?

भारतातील खरीप हंगामातील सर्वात महत्त्वाचे नगदी पीक असलेल्या सोयाबीनसाठी २०२५-२६ हा हंगाम अत्यंत आव्हानात्मक ठरताना दिसत आहे. आंतरराष्ट्रीय संस्था USDA आणि भारतीय सोयाबीन प्रोसेसर्स असोसिएशन (SOPA) या दोन्ही संस्थांच्या ताज्या अहवालांनी सोयाबीन उत्पादनात मोठी घट होण्याचा अंदाज वर्तवला असून, यामुळे सोयाबीन उत्पादक शेतकऱ्यांच्या चिंतेत भर पडली आहे.

 उत्पादनातील घटीची प्रमुख आकडेवारी

यंदा सोयाबीनच्या उत्पादनात आणि क्षेत्राखालील लागवडीत झालेली घट खालीलप्रमाणे आहे:

लागवडीखालील क्षेत्र: गेल्या वर्षी सोयाबीनचे क्षेत्र सुमारे १३ दशलक्ष हेक्टर होते, जे यंदा घटून ११.५ दशलक्ष हेक्टर पर्यंत खाली येण्याची शक्यता आहे.

 उत्पादनात घट होण्याची प्रमुख कारणे

१. हवामानाचा लहरीपणा: पेरणीच्या वेळी झालेल्या अवेळी पावसामुळे अनेक भागांत दुबार पेरणीचे संकट ओढवले. याचा थेट परिणाम पिकाच्या वाढीवर आणि उत्पादकतेवर झाला.

२. पीक बदल (Crop Diversification): सोयाबीनला मिळणारा अनिश्चित भाव पाहून अनेक शेतकऱ्यांनी यंदा तांदूळ, ऊस आणि मका यांसारख्या पिकांकडे आपला मोर्चा वळवला आहे.

३. कमी उत्पादकता: काही भागांत तर सोयाबीनची एकरी उत्पादकता फक्त २ ते ५ क्विंटल पर्यंत खाली आली आहे, जी चिंतेची बाब आहे.

 शेतकऱ्यांवर होणारा परिणाम: शेती 'आतबट्टीची'?

उत्पादन कमी झाले की बाजारात भाव वाढतात, हा अर्थशास्त्राचा नियम आहे. मात्र, सोयाबीनच्या बाबतीत चित्र थोडे वेगळे आहे:

• हमीभावापेक्षा कमी दर: उत्पादनात घट असूनही, अनेक बाजारपेठांमध्ये सोयाबीनचे दर अद्याप किमान आधारभूत किमतीपेक्षा (MSP) कमीच आहेत.

   

• खर्च वाढला: बियाणे, खते आणि मजुरीचा खर्च वाढल्यामुळे आणि उत्पादन घटल्यामुळे सोयाबीन शेती फायद्याऐवजी तोट्याची म्हणजेच 'आतबट्टीची' ठरत आहे.

 पुढच्या हंगामासाठी 'सोपा' (SOPA) आणि तज्ज्ञांचे सल्ला

उत्पादनातील ही घसरगुंडी रोखण्यासाठी आणि सोयाबीन शेती शाश्वत करण्यासाठी खालील मुद्द्यांवर लक्ष देणे गरजेचे आहे

• पिकांचे वैविध्य: संपूर्ण क्षेत्र सोयाबीनखाली न आणता, पावसाचा अंदाज आणि जमिनीची ओल पाहून पिकांचे नियोजन करावे.

   

• सुधारित बियाणे: जुन्या बियाण्यांऐवजी अधिक उत्पादन देणाऱ्या आणि रोगांना बळी न पडणाऱ्या सुधारित वाणांची निवड करा.

   

• कीड-रोग व्यवस्थापन: पिवळा मोझॅक आणि इतर किडींमुळे होणारे नुकसान टाळण्यासाठी योग्य वेळी फवारणी आणि व्यवस्थापन

   करणे आवश्यक आहे.

   

• पेरणीची वेळ: पावसाचा अंदाज घेऊनच पेरणीची योग्य वेळ निश्चित करावी, जेणेकरून दुबार पेरणीची वेळ येणार नाही.

सोयाबीन उत्पादनातील ही घट केवळ शेतकऱ्यांसाठीच नाही, तर खाद्यतेल उद्योगासाठीही धोक्याची घंटा आहे. सरकारने सोयाबीनला योग्य भाव मिळवून देण्यासाठी हस्तक्षेप करणे आणि शेतकऱ्यांनी आधुनिक तंत्रज्ञानाचा वापर करणे हीच काळाची गरज आहे.