उन्हाळी मूग लागवड : कमी खर्चात सुरक्षित उत्पन्न देणारे फायदेशीर पीक

सध्याच्या काळात शेती उत्पादन खर्च सातत्याने वाढत असताना शेतकऱ्यांसाठी कमी खर्चात नफा देणाऱ्या पिकांचा शोध महत्त्वाचा ठरत आहे. अशा परिस्थितीत उन्हाळी मूग लागवड हे पीक शेतकऱ्यांना आर्थिकदृष्ट्या दिलासा देणारे ठरत आहे. कमी कालावधीत येणारे, कमी पाण्यात वाढणारे आणि जमिनीची सुपीकता वाढवणारे हे पीक खरीप हंगामापूर्वी अतिरिक्त उत्पन्नाचा मजबूत आधार बनत आहे.

मूग पिकाचे शेतकऱ्यांसाठी फायदे

मूग हे कडधान्य पीक असल्यामुळे त्याचा लाभ केवळ उत्पन्नापुरता मर्यादित राहत नाही. या पिकामुळे जमिनीत नैसर्गिकरित्या नत्र साठवले जाते, ज्यामुळे जमिनीचा पोत सुधारतो. परिणामी पुढील खरीप पिकासाठी जमीन अधिक सुपीक बनते आणि रासायनिक खतांचा खर्चही कमी होतो. कमी खर्चात उत्पादन मिळत असल्याने उन्हाळ्यात मूग लागवड शेतकऱ्यांना फायदेशीर ठरते.

हवामानाची योग्य परिस्थिती

उन्हाळी मूग पिकासाठी २१ ते २५ अंश सेल्सिअस तापमान सर्वाधिक योग्य मानले जाते. मात्र उन्हाळ्यात तापमान ३० ते ३५ अंशांपर्यंत गेले तरी योग्य सिंचन व्यवस्थापन असल्यास पीक सुरक्षित राहते. काही वेळा तापमान ३८–४० अंशांपर्यंत वाढले तरी वेळेवर पाणी दिल्यास पिकाची वाढ टिकून राहते.

जमीन निवड व मशागत

मध्यम ते भारी, पाण्याचा निचरा चांगला होणारी आणि सेंद्रिय पदार्थ असलेली जमीन उन्हाळी मूगासाठी योग्य असते. फार आम्लयुक्त, क्षारयुक्त किंवा पाणथळ जमिनीत हे पीक टाळावे. लागवडीपूर्वी एक खोल नांगरट करून हॅरो किंवा वखरच्या पाळ्या द्याव्यात. त्यानंतर कुळवाच्या १–२ पाळ्या देऊन जमीन भुसभुशीत करावी. सरी-वरंबा किंवा सारी पद्धतीने रानबांधणी केल्यास पाणी व्यवस्थापन सोपे होते.

पेरणीची योग्य वेळ व बियाण्याचे प्रमाण

उन्हाळी मूगाची पेरणी २० फेब्रुवारी ते मार्चच्या पहिल्या आठवड्यापर्यंत करणे अधिक फायदेशीर ठरते. उशिरा पेरणी केल्यास फुलोरा तीव्र उन्हात येतो आणि शेंगा लागणीवर परिणाम होतो. हेक्टरी १२ ते १५ किलो बियाणे वापरावे. ओळीतील अंतर ३० सेंमी व रोपांतील अंतर १० सेंमी ठेवून ४–५ सेंमी खोलीवर ओलाव्यात पेरणी करावी.

बीजप्रक्रिया का आवश्यक आहे?

बीजप्रक्रिया केल्याने बुरशीजन्य रोगांपासून संरक्षण मिळते आणि उत्पादनात वाढ होते. प्रति किलो बियाण्यास थायरम २ ग्रॅम + कार्बेन्डाझिम २ ग्रॅम किंवा पर्याय म्हणून ट्रायकोडर्मा ५ ग्रॅम वापरावे. त्यानंतर रायझोबियम व पीएसबी प्रत्येकी २५ ग्रॅम प्रति किलो बियाण्यास गुळाच्या द्रावणात मिसळून लावल्यास मुळांवर गाठी चांगल्या तयार होतात आणि नत्र उपलब्धता वाढते.