🌻 उन्हाळी सूर्यफूल (SSP-25) लागवड पद्धती : अधिक उत्पादनासाठी मार्गदर्शक

भारतामध्ये तेलबियांमध्ये सूर्यफूल पिकाला विशेष महत्व आहे. कमी कालावधीत तयार होणारा, उष्णता आणि कमी पाण्यातही तग धरणारा हा पिक प्रकार शेतकऱ्यांसाठी उत्तम पर्याय आहे. विशेषतः SSP-25 ही जात उन्हाळ्यात चांगली भरघोस उत्पादन क्षमता दाखवते. परंतु, जास्त उत्पादन मिळवण्यासाठी योग्य जमिनीची निवड, योग्य लागवड पद्धती, संतुलित खत व्यवस्थापन आणि योग्य वेळी कीड-रोग नियंत्रण करणे अत्यंत गरजेचे आहे.

या लेखात उन्हाळी सूर्यफूल SSP-25 ची संपूर्ण, वैज्ञानिक आणि पायाभूत लागवड पद्धती दिली आहे.

---

🌱 १) सूर्यफूल पिकाचे महत्व

सूर्यफूल तेलात असलेले उच्च दर्जाचे लिनोलिक अॅसिड आरोग्यासाठी उपयुक्त असल्यामुळे बाजारात तेलाची मागणी सातत्याने वाढत आहे. दुसरीकडे, हे पीक ९०–१०० दिवसांत तयार होते, त्यामुळे रब्बी हंगामानंतर उन्हाळी पिकासाठी हा उत्तम पर्याय ठरतो. उष्णतेला तोंड देणारी व कमी पाण्यातही चांगली वाढ करणारी ही जात शेतकऱ्यांसाठी सुरक्षित आणि फायदेशीर आहे.

---

🌾 २) योग्य जमीन व भूसंवर्धन

उन्हाळी सूर्यफूलासाठी मध्यम ते भारी जमिनी अतिशय योग्य ठरतात. जमिनीत योग्य निचरा होणे महत्वाचे आहे. पाण्याचा ठिबक राहणाऱ्या जमिनीत लागवड केल्यास वाढ खुंटते.

भूसंवर्धन पद्धत :

एक खोल नांगरट करावी.

दोन वेळा कुळवाच्या पाळ्या देऊन जमीन भुसभुशीत करावी.

पिकासाठी सरळ दाणेदार बेड तयार करावेत.

जमीन समतल आणि तणमुक्त असल्यास उगवण उत्तम होते.

जमिनीचा pH ६.५–७.५ दरम्यान उत्तम मानला जातो.

---

🌤️ ३) लागवडीचा योग्य कालावधी

उन्हाळी सूर्यफूलाची लागवड फेब्रुवारीच्या पहिल्या पंधरवड्यात करणे सर्वात योग्य आहे.

उशिरा केलेल्या लागवडीमुळे तापमान वाढते आणि त्याचा प्रतिकूल परिणाम परागण आणि दाणे भरण्यावर होतो. परिणामी उत्पादन घटते.

---

🌾 ४) बियाणे, प्रमाण आणि अंतर

बियाण्यांचे प्रमाण :

सुधारित जात : ८–१० किलो/हेक्टर

अरुंद (हायब्रिड) प्रकार : ५–६ किलो/हेक्टर

अंतर :

मध्यम जमिनीत : ४५ × ३० सें.मी.

भारी जमिनीत किंवा अरुंद काढणीच्या जातींत : ६० × ३० सें.मी.

यामुळे खोड मजबूत वाढते, शेंडे चांगले फुलतात आणि काढणीला मोठे, भरगच्च डोके मिळते.

---

🌾 ५) बियाणे प्रक्रिया

बियाणे प्रक्रिया हा सर्वात महत्वाचा टप्पा आहे. त्यामुळे उगवण चांगली होते आणि रोगांची लागण टळते.

शिफारस केलेली प्रक्रिया :

थायरम २ ते २.५ ग्रॅम/किलो या प्रमाणात बियाणे प्रक्रिया करावी.

Azotobacter, PSB (फॉस्फरस विद्रावक जीवाणू) लावल्यास मुळांची वाढ सुधारते.

बियाणे पूर्ण कोरडे करूनच पेरणी करावी.

---

🌿 ६) लागवड पद्धती

सूर्यफूलाची पेरणी रांगेत करावी. साधारण ५–७ सें.मी. खोलीवर पेरणी करणे उत्तम.

उन्हाळ्यात तापमान जास्त असल्याने पेरणीनंतर लगेचच पाणी देणे आवश्यक आहे.

---

💧 ७) पाणी व्यवस्थापन

सूर्यफूल हे कमी पाण्यातही वाढणारे पीक असले तरी गंभीर टप्प्यांवर पाणी अत्यावश्यक असते :

उगवण

कळी बनणे

फुलोरा (Flowering stage)

दाणे भरणे (Grain filling stage)

एकही पाण्याची उशीर या टप्प्यांवर झाला तर उत्पादनावर मोठा परिणाम होतो.

ड्रिप सिंचन केल्यास झाडांना आवश्यक तेवढेच पाणी मिळते आणि वाढ भरघोस होते.

---

🌿 ८) तण नियंत्रण

उन्हाळ्यात तण जलद वाढतात. सूर्यफूलाच्या पहिल्या ३०–४० दिवसांत तण नियंत्रण सर्वात जास्त महत्वाचे आहे.

पहिली खुडाई : १५ दिवसांनी

दुसरी खुडाई : ३०–३५ दिवसांनी

गरज असल्यास शिफारस केलेले तणनाशके वापरू शकता.

---

🧪 ९) खत व्यवस्थापन

जमिनीच्या चाचणीवर आधारित खत व्यवस्थापन करणे सर्वोत्तम. सामान्यतः खालील प्रमाणात खत देण्याचा सल्ला दिला जातो:

नत्र (N) : ६० किग्रॅ/हे.

स्फुरद (P) : ३० किग्रॅ/हे.

पालाश (K) : ३० किग्रॅ/हे.

खत देण्याची पद्धत :

पेरणीच्या वेळी नत्राचे अर्धे प्रमाण + संपूर्ण स्फुरद + संपूर्ण पालाश द्यावे.

उर्वरित नत्र ३० दिवसांनी बाजूला देणे (Top dressing) उत्तम.

जैविक खते (वर्मी कंपोस्ट, शेणखत) वापरल्यास फुलांच्या गुणवत्तेत वाढ होते.

---

🌻 १०) प्रमुख जाती

SSP-25 ही उन्हाळ्यात उत्कृष्ट फलधारणा करणारी जात आहे.

याशिवाय काही इतर चांगल्या जाती :

भगत

भानू

SS-56

MSFH-17

या सर्व जातींच्या दाण्यांचे तेल प्रमाण जास्त असल्याने बाजारात मागणी सातत्याने वाढत राहते.

---

🐛 ११) कीड आणि रोग व्यवस्थापन

उन्हाळ्यात सूर्यफूलावर काही प्रमुख किडींचा प्रादुर्भाव दिसून येतो—

सुरकुत्या किड (Leaf hopper)

अळी

खोड कीड

प्रादुर्भाव दिसताच कृषी विभागाने शिफारस केलेल्या औषधांचा वापर करावा.

रोगांमध्ये अॅल्टरनेरिया ब्लाईट आणि मुळकूज प्रामुख्याने आढळतात. त्यासाठी बियाणे प्रक्रिया आणि पिकावर तांबडी औषधे प्रभावी ठरतात.

---

🌻 १२) काढणी (Harvesting)

काढणीसाठी योग्य अवस्था ओळखणे महत्वाचे आहे :

फूलाच्या मागचा भाग पिवळसर होतो

पाने वाळतात

डोके खाली झुकते

उशिरा काढणी केल्यास दाणे गळतात व तेलाची गुणवत्ता कमी होते.

काढणीनंतर डोके सावलीत सुकवून दाणे काढावेत. सुकवलेल्या दाण्यांचे ओलसर प्रमाण ८–१०% असावे.

---

💰 १३) उत्पादन आणि नफा

योग्य लागवड पद्धती पाळल्यास उन्हाळी सूर्यफूल १२–१५ क्विंटल/हेक्टर पर्यंत उत्पादन देते.

तेल काढण्यासाठी मागणी जास्त असल्यामुळे बाजारभावही समाधानकारक मिळतात.

उन्हाळ्यात जास्त पिकांची निवड मर्यादित असल्याने सूर्यफूल शेतकऱ्यांना कमी कालावधीत चांगला नफा देते.

---

🌟 निष्कर्ष

उन्हाळी सूर्यफूल SSP-25 ही कमी कालावधीची, दुष्काळातही तग धरणारी आणि बाजारपेठेत मोठ्या मागणीचे तेल देणारी उत्कृष्ट जात आहे. योग्य लागवड पद्धती, संतुलित खत व्यवस्थापन, योग्य सिंचन पद्धती आणि किड-रोग नियंत्रण यांचे नियोजन केल्यास शेतकऱ्यांना भरघोस उत्पादन मिळू शकते.

उन्हाळी हंगामासाठी योग्य, सुरक्षित आणि फायदेशीर असा हा पर्याय शेतकऱ्यांसाठी उत्पन्न वाढवणारा नक्कीच ठरतो.