वन्यप्राण्यांमुळे पशुधन हानी झाल्यास पुढे काय? (संपूर्ण माहिती)

महाराष्ट्रात अनेक भागांमध्ये वाघ, बिबट्या, अस्वल, रानडुक्कर, हत्ती, मगर अशा वन्यप्राण्यांच्या हल्ल्यांचे प्रकार वाढत आहेत. अशा घटना झाल्यावर शेतकरी/नागरिकांना शासनाकडून ठराविक नुकसानभरपाई दिली जाते.
या भरपाईसाठी योग्य पद्धतीने पंचनामा + अर्ज प्रक्रिया पूर्ण करणे आवश्यक आहे.

या लेखात आपण पाहणार आहोत 
 मानवी मृत्यू/इजा भरपाई
 पशुधन मृत्यू/जखम भरपाई
 पंचनामा कसा होतो?
 अर्ज कुठे करायचा?
 आवश्यक कागदपत्रे
 महत्वाचे नियम व टिप्स

 1) मानवी हानीवरील नुकसानभरपाई (Human Compensation)

वन्यप्राण्यांच्या हल्ल्यात जर माणसाचा मृत्यू किंवा इजा झाली तर शासनाने खालीलप्रमाणे दर निश्चित केले आहेत:

 मानवी मृत्यू झाल्यास

 २५ लाख रुपये

 कायमस्वरूपी अपंगत्व झाल्यास

 ७ लाख ५० हजार रुपये

 गंभीर इजा झाल्यास

 ५ लाख रुपये

 किरकोळ इजा झाल्यास

 खाजगी रुग्णालयातील प्रत्यक्ष उपचार खर्च किंवा ५०,००० रुपये (यात जो कमी असेल तो)

 टीप: उपचार खर्चाचे बिल व डॉक्टर प्रमाणपत्र आवश्यक असते.

 2) पशुधन मृत्यूवरील नुकसानभरपाई (Livestock Death Compensation)

खालील वन्यप्राण्यांच्या हल्ल्यात ही नुकसानभरपाई लागू होते:
वाघ, बिबट्या, अस्वल, रानगवा, रानडुक्कर, लांडगा, तरस, कोल्हा, मगर, हत्ती, जंगली कुत्रा इ.

 गाय, म्हैस, बैल – जीवित हानी भरपाई

 बाजारभावाच्या ७५% किंवा ७०,००० रुपये (यात जो कमी असेल तो)

 मेंढी, शेळी व इतर – जीवित हानी भरपाई

 बाजारभावाच्या ७५% किंवा १५,००० रुपये (यात जो कमी असेल तो)

 टीप: बाजारभाव ठरवण्यासाठी स्थानिक पातळीवर चौकशी/अधिकृत दरांचा आधार घेतला जातो.

 3) पशुधन जखमी झाल्यास भरपाई (Livestock Injury Compensation)

वन्यप्राणी हल्ल्यात पशू जखमी झाला तर शासनाकडून उपचार खर्चाची भरपाई मिळू शकते.

 गाय, म्हैस, बैल – कायमस्वरूपी विकलांगता

 बाजारभावाच्या ५०% किंवा १५,००० रुपये (यात जो कमी असेल तो)

 गाय/म्हैस/बैल/मेंढी/शेळी – इजा झाल्यास

उपचारासाठी केलेला वैद्यकीय खर्च दिला जातो
पण तो मर्यादेतच —

 पशूच्या बाजारभावाच्या २५% किंवा जास्तीत जास्त ५,००० रुपये (यात जो कमी असेल तो)

 महत्त्वाचे: पशुवैद्यकीय डॉक्टरांचे प्रमाणपत्र + उपचार बिल आवश्यक.

 4) पंचनामा प्रक्रिया (Panchnama) कशी होते?

वन्यप्राणी हानी भरपाईसाठी पंचनामा हा सर्वात महत्त्वाचा पुरावा आहे.

पंचनामा कधी करायचा?

 घटना झाल्यानंतर तात्काळ (लवकरात लवकर)

पंचनामा कोण करतो?

 स्थानिक स्तरावर सामान्यतः

• वन विभाग अधिकारी/कर्मचारी

• ग्रामसेवक/तलाठी/स्थानिक समिती

• काही ठिकाणी कृषी अधिकारी यांचा समावेश होतो.

पंचनामामध्ये काय नोंद होते?

• घटना कुठे झाली (जमिनीचा/गावाचा तपशील)

• हानीचा प्रकार (मृत्यू/जखम/प्राणी)

• वन्यप्राण्याचे अंदाजित नाव

• फोटो/पुरावे

• साक्षीदारांची नावे

• पंचनामा अहवालावर सह्या

 टीप: शक्य असल्यास फोटो/व्हिडिओ पुरावे स्वतःही घ्यावेत.

 5) अर्ज कुठे करायचा?

घटना झाल्यानंतर पंचनामा करून पुढे —

 नजीकच्या तालुका कृषी कार्यालयात / वन विभाग कार्यालयात
अर्ज व कागदपत्रांसह तक्रार नोंदवावी.

 6) आवश्यक कागदपत्रे (Documents Required)

मानवी मृत्यू/इजा असल्यास:

• अर्ज (फॉर्म)

• पंचनामा प्रत

• हॉस्पिटल रिपोर्ट/डॉक्टर प्रमाणपत्र

• उपचार खर्चाची बिल (जखम असल्यास)

• मृत्यू प्रमाणपत्र (मृत्यू असल्यास)

• आधार कार्ड / ओळखपत्र

• बँक पासबुक/खाते तपशील

• पोलिस रिपोर्ट (काही प्रकरणात आवश्यक)

पशुधन मृत्यू/जखम असल्यास:

• अर्ज

• पंचनामा प्रत

• पशुवैद्यकीय डॉक्टर प्रमाणपत्र

• उपचार बिल (जखमी असल्यास)

• पशू मालकी पुरावा (ग्रामपंचायत/दूध सोसायटी/ओळख)

• फोटो पुरावे

• बँक खाते तपशील

 7) महत्वाचे नियम व शेतकऱ्यांसाठी टिप्स

 घटना झाल्यावर विलंब न करता तात्काळ माहिती द्या
 पंचनामा न झाल्यास भरपाई अडकू शकते
 अर्जात माहिती अचूक भरा (नाव, खाते, घटना दिनांक)
 सर्व बिलांचे ओरिजिनल व फोटो कॉपी जपून ठेवा
 भरपाई मंजुरीसाठी वेळ लागू शकतो, पण कागदपत्रे पूर्ण असतील तर प्रक्रिया सोपी होते