मृत्युपत्र करावे की बक्षीसपत्र; नक्की फायद्याचे काय? जाणून घ्या सविस्तर

मालमत्तेचे नियोजन करताना अनेक ज्येष्ठ नागरिकांच्या मनात एक प्रश्न येतो – स्वतःच्या मिळकतीचे मृत्युपत्र करावे की बक्षीसपत्र करावे? दोन्ही कागदपत्रांचा उद्देश मालमत्ता दुसऱ्या व्यक्तीला देणे हा असला तरी त्यांची कायदेशीर प्रक्रिया आणि परिणाम पूर्णपणे वेगळे असतात. योग्य माहिती नसल्यामुळे अनेकदा गोंधळ होतो.

या लेखात आपण मृत्युपत्र आणि बक्षीसपत्र यातील फरक, बक्षीसपत्राची प्रक्रिया, स्टॅम्प ड्युटी आणि कायदेशीर अटी याबद्दल सविस्तर माहिती पाहू.

मृत्युपत्र म्हणजे काय?

मृत्युपत्र (Will) म्हणजे एखाद्या व्यक्तीने आपल्या मृत्यूनंतर त्याची मालमत्ता कोणाला द्यायची हे लिखित स्वरूपात ठरवलेले दस्तऐवज.

मृत्युपत्राची वैशिष्ट्ये

• मृत्युपत्राचा अंमल मृत्यूनंतरच होतो.

• मृत्युपत्रासाठी स्टॅम्प ड्युटी लागत नाही.

• रजिस्ट्रेशन बंधनकारक नाही (पण करणे सुरक्षित असते).

• लाभार्थ्यांची पूर्वसंमती आवश्यक नसते.

बक्षीसपत्र म्हणजे काय?

बक्षीसपत्र (Gift Deed) म्हणजे एखाद्या व्यक्तीने स्वतःच्या मालकीची मालमत्ता दुसऱ्या व्यक्तीला विनामोबदला देणे.

जो मालमत्ता देतो त्याला डोनर (Donor) आणि ज्याला मालमत्ता मिळते त्याला डोनी (Donee) म्हणतात.

बक्षीसपत्राची वैशिष्ट्ये

• मालमत्तेचा हक्क डोनर जिवंत असतानाच डोनीकडे जातो.

• बक्षीसपत्र नोंदणीकृत (Registered) असणे बंधनकारक आहे.

• स्टॅम्प ड्युटी भरावी लागते.

• डोनीने बक्षीसपत्र स्वीकारले आहे असे लिहून सही करणे आवश्यक आहे.

• दोन साक्षीदारांची सही आवश्यक असते.

कोणती मालमत्ता बक्षीसपत्राने देता येते?

बक्षीसपत्राने खालील मालमत्ता देता येते.

• स्थावर मालमत्ता (जमीन, फ्लॅट, घर)

• जंगम मालमत्ता (वाहन, दागिने इ.)

• अस्तित्वात असलेली मालमत्ता

महत्त्वाचे म्हणजे अस्तित्वात नसलेली मालमत्ता बक्षीसपत्राने देता येत नाही.

संपूर्ण मालमत्ता देणे आवश्यक आहे का?

नाही.

बक्षीसपत्राने आपण

• संपूर्ण मालमत्ता

• किंवा ठराविक हिस्सा (उदा. 50%)

देखील देऊ शकतो.

उदाहरणार्थ, पुनर्विकास (Redevelopment) प्रकल्पांमध्ये नवीन फ्लॅटवर मुलांचे नाव यावे म्हणून जुन्या फ्लॅटचा काही हिस्सा बक्षीसपत्राने दिला जातो.

बक्षीसपत्रातील अटी (Conditional Gift Deed)

काही वेळा बक्षीसपत्र अटींसह केले जाऊ शकते.

उदा.

• डोनरचा सांभाळ करणे

• ठराविक अट पूर्ण करणे

जर अटी पूर्ण झाल्या नाहीत तर बक्षीसपत्र रद्द करण्याचा अधिकार डोनरला असू शकतो.

बक्षीसपत्राची नोंदणी आणि स्टॅम्प ड्युटी

महाराष्ट्रात बक्षीसपत्र नोंदवताना महाराष्ट्र स्टॅम्प ॲक्ट अनुच्छेद 34 नुसार स्टॅम्प ड्युटी भरावी लागते.

काही नातेसंबंधांमध्ये सवलत मिळते, जसे की:

• आई-वडील ते मुलगा / मुलगी

• पती-पत्नी

• भाऊ-बहिण

पुण्यासारख्या शहरांमध्ये मेट्रो किंवा स्थानिक सरचार्ज लागू होऊ शकतो.

बक्षीसपत्र रद्द कधी करता येते?

साधारणपणे बक्षीसपत्र रद्द करता येत नाही. मात्र काही अपवादात्मक परिस्थितीमध्ये ते रद्द होऊ शकते.

उदा.

• फसवणूक (Fraud)

• धमकी (Threat)

• चुकीची माहिती देणे

• अटींचे उल्लंघन

ज्येष्ठ नागरिक संरक्षण कायदा 2007

ज्येष्ठ नागरिकांनी जर सांभाळ करण्याच्या अटीवर मालमत्ता दिली आणि लाभार्थ्याने त्यांचा सांभाळ केला नाही तर Maintenance Tribunal त्या बक्षीसपत्राला रद्द करू शकते.

भारताच्या सर्वोच्च न्यायालयानेही अशा अटी स्पष्टपणे दस्तात लिहिणे आवश्यक असल्याचे नमूद केले आहे.

ज्येष्ठ नागरिकांनी बक्षीसपत्र करताना काय काळजी घ्यावी?

बक्षीसपत्र नोंदवल्यावर मालमत्तेचा मालकी हक्क लगेचच दुसऱ्याकडे जातो. त्यामुळे ज्येष्ठांनी खालील गोष्टी लक्षात ठेवाव्यात.

• स्वतःसाठी Lifetime Residence Right (Life Interest) ठेवणे

• वैवाहिक जोडीदाराला देखील राहण्याचा हक्क देणे

• सांभाळाची अट स्पष्ट लिहिणे

• कायदेशीर सल्ला घेऊनच दस्त तयार करणे

एक जुनी म्हण आहे –
"जेवायचे ताट द्यावे, पण बसायचा पाट देऊ नये."

म्हणजेच सर्व हक्क लगेच सोडण्यापूर्वी विचार करणे आवश्यक आहे.

निष्कर्ष

मृत्युपत्र आणि बक्षीसपत्र हे दोन्ही वेगवेगळे कायदेशीर दस्त आहेत.

• मृत्युपत्र – मृत्यूनंतर लागू होते.

• बक्षीसपत्र – जिवंत असतानाच मालमत्ता हस्तांतरित होते.

म्हणून मालमत्ता देताना परिस्थिती, कुटुंबातील संबंध आणि भविष्यातील सुरक्षितता लक्षात घेऊन योग्य पर्याय निवडणे महत्त्वाचे आहे.