२०२६ चा मान्सून कमकुवत राहण्याची शक्यता; महाराष्ट्रासह देशातील शेतीसमोर नवे आव्हान

भारतीय कृषी अर्थव्यवस्थेचा कणा असलेला नैऋत्य मान्सून यंदा शेतकऱ्यांसाठी चिंता वाढवणारा ठरू शकतो. भारत हवामान खात्याने (IMD) जाहीर केलेल्या सुधारित अंदाजानुसार २०२६ च्या मान्सून हंगामात देशभरात सरासरीपेक्षा कमी पावसाची शक्यता व्यक्त करण्यात आली आहे. जून ते सप्टेंबर या चार महिन्यांच्या कालावधीत होणारा पाऊस देशातील खरीप हंगामासाठी अत्यंत महत्त्वाचा असतो. त्यामुळे कमी पावसाचा अंदाज शेतकरी, व्यापारी तसेच सर्वसामान्य नागरिकांसाठीही चिंतेचा विषय ठरत आहे.

मान्सूनचा सुधारित अंदाज काय सांगतो?

हवामान विभागाच्या अंदाजानुसार यंदा देशभरात दीर्घकालीन सरासरीच्या (LPA) केवळ ९० टक्के पाऊस पडण्याची शक्यता आहे. सामान्यतः ९६ ते १०४ टक्के पाऊस हा सरासरी मानला जातो. त्यामुळे ९० टक्के पाऊस म्हणजे सरासरीपेक्षा लक्षणीय कमी पर्जन्यमान मानले जाते.

जून महिन्यातही पावसाची सुरुवात अपेक्षेपेक्षा कमजोर राहू शकते. जूनमधील एकूण पर्जन्यमान सुमारे ९२ टक्क्यांपेक्षा कमी राहण्याचा अंदाज आहे. यामुळे खरीप हंगामातील सुरुवातीच्या पेरण्यांवर परिणाम होण्याची शक्यता आहे.

अल निनोचा वाढता प्रभाव

हवामान तज्ज्ञांच्या मते यंदा अल निनोची परिस्थिती मान्सूनसाठी मोठे आव्हान ठरू शकते. जून महिन्यात अल निनोचा प्रभाव तुलनेने कमी राहण्याची शक्यता असली तरी जुलै, ऑगस्ट आणि विशेषतः सप्टेंबरपर्यंत त्याचा प्रभाव मध्यम ते तीव्र होऊ शकतो.

अल निनोमुळे प्रशांत महासागरातील तापमान वाढते आणि त्याचा परिणाम जागतिक हवामानावर होतो. भारतात यामुळे पावसाचे प्रमाण घटण्याची शक्यता वाढते. इतिहासात अनेक वेळा अल निनो वर्षांमध्ये दुष्काळसदृश परिस्थिती निर्माण झालेली आहे.

महाराष्ट्रातील परिस्थिती कशी राहू शकते?

महाराष्ट्रातील शेतकऱ्यांसाठी यंदाचा मान्सून विशेष लक्ष देण्यासारखा आहे. हवामान तज्ज्ञांच्या मते राज्यातील अनेक भागांमध्ये सरासरीपेक्षा कमी पाऊस पडण्याची शक्यता आहे. विदर्भ, मराठवाडा आणि पश्चिम महाराष्ट्रातील काही भागांना त्याचा सर्वाधिक फटका बसू शकतो.

याशिवाय जून महिन्यात राज्यातील काही भागांमध्ये उष्णतेच्या लाटेचे प्रमाणही वाढू शकते. त्यामुळे जमिनीतील आर्द्रता कमी होऊन पेरणी उशिरा होण्याची शक्यता आहे.

खरीप पिकांवर काय परिणाम होईल?

कमी पावसाचा सर्वात मोठा परिणाम खरीप हंगामावर होऊ शकतो. सोयाबीन, कापूस, तूर, मूग, उडीद, भात आणि मका यांसारखी पिके पावसावर मोठ्या प्रमाणात अवलंबून असतात.

जर पावसाचे आगमन उशिरा झाले किंवा पावसात दीर्घ खंड पडला, तर पेरणीचे नियोजन विस्कळीत होऊ शकते. काही भागांत दुबार पेरणीची वेळ येऊ शकते, ज्यामुळे उत्पादन खर्च वाढेल आणि उत्पन्न घटण्याची शक्यता निर्माण होईल.

महागाई वाढण्याची भीती

कमी पावसामुळे शेती उत्पादन घटल्यास अन्नधान्य, डाळी, फळे आणि भाज्यांचे दर वाढू शकतात. आधीच जागतिक परिस्थितीमुळे महागाईचा दबाव कायम असताना कमकुवत मान्सूनमुळे बाजारात अन्नधान्याच्या किमती आणखी वाढण्याची शक्यता आहे.

याचा परिणाम केवळ शेतकऱ्यांवरच नव्हे तर सर्वसामान्य ग्राहकांवरही होऊ शकतो. अन्नधान्याची उपलब्धता कमी झाल्यास जीवनावश्यक वस्तूंच्या किमती वाढू शकतात.

शेतकऱ्यांनी काय काळजी घ्यावी?

यंदाच्या परिस्थितीत शेतकऱ्यांनी पावसाचा अंदाज लक्षात घेऊन पीक नियोजन करणे आवश्यक आहे. कमी कालावधीत येणाऱ्या आणि कमी पाण्यात तग धरणाऱ्या पिकांच्या जातींची निवड करावी. उपलब्ध पाण्याचे योग्य व्यवस्थापन, शेततळी, ठिबक सिंचन आणि पावसाचे पाणी साठवण यावर भर देणे गरजेचे आहे.

२०२६ चा मान्सून सरासरीपेक्षा कमी राहण्याची शक्यता असल्याने शेती क्षेत्रासमोर मोठे आव्हान उभे राहू शकते. अल निनोचा वाढता प्रभाव, कमी पर्जन्यमान आणि उष्णतेच्या लाटांमुळे खरीप हंगामावर परिणाम होण्याची शक्यता आहे. त्यामुळे शेतकऱ्यांनी वेळेवर नियोजन करून आधुनिक जलव्यवस्थापन आणि योग्य पीक निवडीवर भर देणे अत्यंत आवश्यक ठरणार आहे.