उन्हाळ्यात दुभत्या जनावरांचे काळजी कशी घ्यावी?
उन्हाळ्यात दुभत्या जनावरांचे काळजी कशी घ्यावी?
महाराष्ट्रात उन्हाळ्याचा कडाका वाढत असून अनेक भागांत तापमान ४० ते ४५ अंश सेल्सिअसच्या पार जात आहे. वाढत्या तापमानाचा सर्वाधिक फटका पशुधनाला, विशेषतः दुभत्या जनावरांना बसतो. जेव्हा वातावरणातील उष्णता जनावरांच्या सहनशक्तीच्या पलीकडे जाते, तेव्हा त्यांच्यात 'उष्णताजन्य ताण' (Heat Stress) निर्माण होतो. याचा थेट परिणाम जनावरांचे आरोग्य, दूध उत्पादन आणि प्रजननावर होतो.
जनावरांची तापमान सहन करण्याची मर्यादा
प्रत्येक प्रकारच्या जनावराची उष्णता सहन करण्याची एक ठराविक पातळी असते:
संकरित व विदेशी गाई: २४ ते २६ अंश सेल्सिअस
देशी गाई: ३३ अंश सेल्सिअस
म्हशी: ३६ अंश सेल्सिअस
जेव्हा तापमान या मर्यादेपेक्षा वाढते, तेव्हा जनावरे संवाहन, विकिरण आणि बाष्पीभवन या प्रक्रियेद्वारे शरीरातील उष्णता बाहेर टाकण्याचा प्रयत्न करतात. मात्र, अतिउष्णतेमुळे ही प्रक्रिया अपयशी ठरल्यास ताण निर्माण होतो.
उष्णतेच्या ताणाचे जनावरांवर होणारे परिणाम
१. पचनसंस्थेवर परिणाम:
उष्णतेमुळे जनावरे खाद्य कमी खातात. रवंथ करण्याची क्रिया मंदावते, ज्यामुळे लाळेचे उत्पादन घटते. लाळेतील 'बफर' कमी झाल्याने कोठीपोटात आम्लता (Acidity) वाढते. यामुळे रक्तातील विषारी पदार्थ वाढून खुरांना सूज येणे (लॅमिनायटिस) सारखे आजार होऊ शकतात.
२. दूध उत्पादनात घट:
खाद्य सेवन कमी झाल्यामुळे दूधनिर्मितीसाठी आवश्यक पोषणद्रव्ये मिळत नाहीत. कोठीपोटातील बदलांमुळे दुधातील फॅट (Fat), प्रथिने आणि एसएनएफ (SNF) चे प्रमाण लक्षणीयरीत्या घटते. शरीरातील ऊर्जा दूध उत्पादनाऐवजी शरीर थंड ठेवण्यासाठी वापरली गेल्याने उत्पादनात मोठी घट येते.
३. प्रजनन प्रक्रियेवर परिणाम:
उष्णतेच्या ताणामुळे संप्रेरकांचे (LH, FSH, Progesterone) संतुलन बिघडते. यामुळे:
माजाची लक्षणे स्पष्ट दिसत नाहीत.
अंड्यांची गुणवत्ता खालावते.
गर्भधारणा टिकून राहण्याचे प्रमाण कमी होते (विशेषतः सुरुवातीच्या ७-१४ दिवसांत).
४. रोगप्रतिकारक शक्ती:
उष्णतेमुळे शरीरातील 'कॉर्टिसोल' हे संप्रेरक वाढते, ज्यामुळे जनावरांची रोगप्रतिकारक शक्ती कमी होते. परिणामी, कासदाह (Mastitis) आणि इतर संसर्गजन्य आजारांचा धोका वाढतो.
प्रभावी आहार व्यवस्थापन (Nutritional Management)
उन्हाळ्यात जनावरांना उष्णतेचा त्रास कमी व्हावा आणि दूध उत्पादन टिकून राहावे यासाठी खालील बदल करणे आवश्यक आहे:
ऊर्जा वाढवा: आहारामध्ये ऊर्जा देणाऱ्या पदार्थांचे (उदा. पेंड, एकदल धान्य, गूळ) प्रमाण वाढवा. तसेच बायपास फॅट आणि बायपास प्रोटिनचा वापर करावा.
बफरचा वापर: कोठीपोटातील आम्लता नियंत्रित करण्यासाठी आहारात सोडिअम बायकार्बोनेट (खाण्याचा सोडा) आणि मॅग्नेशिअम ऑक्साइडचा वापर करा.
उच्च दर्जाचा चारा: उष्णतेच्या काळात तंतुमय पदार्थांचे पचन कमी होते, म्हणून अत्यंत उच्च पचनक्षमतेचा हिरवा व सुका चारा द्यावा.
खनिजे आणि जीवनसत्त्वे: जनावरांना पुरेसे क्षार मिश्रण (Mineral Mixture), मीठ आणि जीवनसत्त्वे द्यावीत. पचन सुधारण्यासाठी आहारात 'जिवंत यीस्ट' (Live Yeast) समाविष्ट करणे फायदेशीर ठरते.
पाण्याचे नियोजन: जनावरांना २४ तास स्वच्छ आणि थंड पाणी उपलब्ध करून द्या.
थोडक्यात सांगायचे तर... उन्हाळ्यातील व्यवस्थापन केवळ सावलीपुरते मर्यादित न ठेवता, त्यात पोषणात्मक बदल करणे काळाची गरज आहे. योग्य वेळी केलेल्या उपाययोजनांमुळे आपण जनावरांचे आरोग्य जपून दुग्ध व्यवसायातील नफा टिकवून धरू शकतो.