कमी पावसात बाजरीचे भरघोस उत्पादन हवे? कमी कालावधीचे वाण आणि बीजप्रक्रिया ठरते फायदेशीर

महाराष्ट्रातील अनेक भागांमध्ये पावसाचे प्रमाण अनिश्चित होत चालले आहे. विशेषतः कोरडवाहू आणि कमी पर्जन्यमान असलेल्या भागातील शेतकऱ्यांसाठी खरीप हंगामात योग्य पीक निवडणे अत्यंत महत्त्वाचे ठरते. अशा परिस्थितीत बाजरी हे पीक शेतकऱ्यांसाठी सुरक्षित आणि विश्वासार्ह पर्याय मानले जाते. कमी पाण्यात तग धरण्याची क्षमता, कमी खर्च आणि चांगले उत्पादन यामुळे बाजरीची लागवड मोठ्या प्रमाणात केली जाते.

कृषी तज्ज्ञांच्या मते, कमी पावसाच्या परिस्थितीत बाजरीचे योग्य वाण निवडणे आणि पेरणीपूर्वी बीजप्रक्रिया करणे ही भरघोस उत्पादनाची गुरुकिल्ली आहे. योग्य नियोजन केल्यास कमी पावसातही चांगले उत्पन्न मिळवणे शक्य आहे.

कमी कालावधीचे वाण का निवडावेत?

सध्या हवामानातील बदलांमुळे पावसाचा कालावधी आणि प्रमाण दोन्ही अनिश्चित झाले आहे. त्यामुळे कमी कालावधीत परिपक्व होणाऱ्या बाजरीच्या वाणांची निवड करणे फायदेशीर ठरते.

साधारणपणे ७० ते ८५ दिवसांत तयार होणारे बाजरीचे वाण कमी पावसाच्या भागांसाठी अधिक उपयुक्त मानले जातात. या वाणांमध्ये कमी कालावधीत कणसाची वाढ होऊन धान्य भरण्याची प्रक्रिया पूर्ण होते. त्यामुळे पावसाचा खंड पडला तरी उत्पादनावर फारसा परिणाम होत नाही.

कमी कालावधीच्या वाणांमुळे शेतकऱ्यांना पुढील पिकांसाठी वेळ उपलब्ध होतो. तसेच पीक जोखीम कमी होऊन स्थिर उत्पन्न मिळण्याची शक्यता वाढते.

बीजप्रक्रिया का आवश्यक आहे?

अनेक शेतकरी दर्जेदार बियाणे खरेदी करतात, परंतु बीजप्रक्रिया करण्याकडे दुर्लक्ष करतात. प्रत्यक्षात चांगली उगवण आणि सुरुवातीची निरोगी वाढ यासाठी बीजप्रक्रिया अत्यंत आवश्यक आहे.

बीजप्रक्रिया केल्यामुळे बियाण्यांचे बुरशीजन्य रोगांपासून संरक्षण होते. तसेच जमिनीत पेरणीनंतर बियाण्यांची उगवण अधिक प्रमाणात होते. यामुळे शेतात रोपांची संख्या योग्य राहते आणि उत्पादन वाढण्यास मदत होते.

तज्ज्ञांच्या मते, योग्य बीजप्रक्रिया न केल्यास उगवण टक्केवारी कमी होऊ शकते. परिणामी पिकांची संख्या कमी राहते आणि एकूण उत्पादनावर थेट परिणाम होतो.

घरच्या घरी बीजप्रक्रिया कशी करावी?

बाजरीच्या बियाण्यांची बीजप्रक्रिया शेतकरी सहजपणे घरच्या घरी करू शकतात. यासाठी शिफारस केलेले बुरशीनाशक किंवा बीजप्रक्रिया औषध वापरावे.

प्रथम आवश्यक प्रमाणात बियाणे स्वच्छ प्लास्टिक किंवा लोखंडी भांड्यात घ्यावे. त्यानंतर शिफारशीनुसार औषधाचे प्रमाण मिसळावे. सर्व बियाण्यांना औषधाचा समान थर लागेल याची काळजी घ्यावी. यासाठी बियाणे व्यवस्थित हलवून मिसळावेत.

प्रक्रिया पूर्ण झाल्यानंतर बियाणे सावलीत वाळवावेत. बियाणे पूर्णपणे कोरडे झाल्यानंतरच पेरणी करावी. यामुळे बियाण्यांचे संरक्षण अधिक प्रभावीपणे होते.

उत्पादन वाढीसाठी महत्त्वाच्या सूचना

• प्रमाणित आणि सुधारित वाणांची निवड करावी.
• पावसाचा अंदाज लक्षात घेऊन पेरणीचे नियोजन करावे.
• पेरणीपूर्वी बीजप्रक्रिया करणे टाळू नये.
• जमिनीतील ओलावा टिकवण्यासाठी आंतरमशागत करावी.
• शिफारशीनुसार खत व्यवस्थापन करावे.
•  

कमी पावसाच्या भागात बाजरी हे शेतकऱ्यांसाठी अत्यंत सुरक्षित आणि फायदेशीर पीक ठरू शकते. मात्र योग्य वाणांची निवड आणि बीजप्रक्रिया या दोन गोष्टींची काळजी घेतल्यास उत्पादनात लक्षणीय वाढ होऊ शकते. त्यामुळे आगामी खरीप हंगामात बाजरीची लागवड करताना कमी कालावधीचे सुधारित वाण निवडा आणि पेरणीपूर्वी बीजप्रक्रिया अवश्य करा.