बुलडाणा जिल्ह्यात सोयाबीन उत्पादकता घटली; हवामान बदल आणि रोग-किडीमुळे शेतकरी चिंतेत

महाराष्ट्रातील बुलडाणा जिल्हा हा विदर्भातील प्रमुख सोयाबीन उत्पादक जिल्हा म्हणून ओळखला जातो. दरवर्षी मोठ्या क्षेत्रावर सोयाबीनची पेरणी केली जाते आणि हजारो शेतकऱ्यांचे अर्थकारण या पिकावर अवलंबून असते. मात्र गेल्या काही वर्षांपासून सोयाबीनच्या उत्पादनक्षमतेत सातत्याने घट होत असल्याचे चित्र दिसून येत आहे. त्यामुळे जिल्ह्यातील शेतकरी आर्थिक अडचणीत सापडले असून भविष्यातील शेतीबाबत चिंता व्यक्त करत आहेत.

पूर्वी कमी खर्चात चांगले उत्पादन देणारे पीक म्हणून सोयाबीनकडे पाहिले जात होते. परंतु आता बदलते हवामान, रोग-किडीचा वाढता प्रादुर्भाव आणि उत्पादन खर्चातील वाढ यामुळे शेतकऱ्यांचे गणित बिघडले आहे.

हवामानातील अनिश्चिततेचा मोठा फटका

सोयाबीन उत्पादन घटण्यामागील सर्वात मोठे कारण म्हणजे हवामानातील अनिश्चितता. गेल्या काही वर्षांत पावसाचे प्रमाण आणि वेळ पूर्णपणे बदललेली दिसत आहे. कधी अतिवृष्टी तर कधी दीर्घ खंड पडत असल्याने पिकांच्या वाढीवर मोठा परिणाम होत आहे.

अनेक वेळा पेरणीनंतर दीर्घकाळ पाऊस न पडल्यामुळे उगवण कमी होते. तर काही भागांत अतिवृष्टीमुळे शेतात पाणी साचून पिकांची मुळे कुजतात. परिणामी झाडांची वाढ खुंटते आणि उत्पादनात मोठी घट होते.

रोग-किडीचा वाढता प्रादुर्भाव

हवामानातील बदलामुळे सोयाबीन पिकावर विविध रोग आणि किडींचा प्रादुर्भाव वाढत आहे. विशेषतः:

• खोडमाशी
• चक्रीभुंगा
• अळी
• पिवळा मोझॅक
• बुरशीजन्य रोग

यांचा प्रादुर्भाव मोठ्या प्रमाणात वाढल्याचे शेतकरी सांगत आहेत.

किडींच्या नियंत्रणासाठी शेतकऱ्यांना वारंवार फवारण्या कराव्या लागत आहेत. त्यामुळे उत्पादन खर्च वाढत असूनही अपेक्षित उत्पादन मिळत नाही. अनेक वेळा औषधांचा योग्य वापर न झाल्यामुळे नुकसान आणखी वाढते.

उत्पादन खर्च वाढला, नफा घटला

सोयाबीन शेतीसाठी बियाणे, खते, औषधे, मजुरी आणि सिंचन यांचा खर्च मोठ्या प्रमाणात वाढला आहे. मात्र त्यानुसार उत्पादन वाढत नसल्यामुळे शेतकऱ्यांचा नफा कमी होत आहे.

अनेक शेतकऱ्यांचे म्हणणे आहे की:

• पेरणीचा खर्च वाढला
• फवारण्यांची संख्या वाढली
• मजुरी महाग झाली
• बाजारभावात स्थिरता नाही

यामुळे शेती परवडत नसल्याची भावना निर्माण होत आहे.