दुष्काळात कमी पाण्यात चिया पिकाची लागवड कशी करावी? जाणून घ्या संपूर्ण माहिती

बदलत्या हवामानामुळे आणि पाण्याच्या कमतरतेमुळे शेतकऱ्यांना रब्बी हंगामात पीक निवडताना अनेक अडचणींचा सामना करावा लागत आहे. अशा परिस्थितीत चिया (Chia Seeds) हे कमी पाण्यात वाढू शकणारे पर्यायी पीक म्हणून शेतकऱ्यांच्या विचारात येत आहे. चिया हे मूळ मेक्सिको आणि मध्य अमेरिकेतील पीक असून त्याच्या बियांना पोषणमूल्यांमुळे बाजारात मागणी आहे. मात्र, लागवडीपूर्वी स्थानिक हवामान, उत्पादन खर्च आणि बाजारपेठेचा अभ्यास करणे आवश्यक आहे.

१. चिया पिकाची वैशिष्ट्ये

चिया हे कमी पाण्यात तग धरू शकणारे पीक आहे. हलक्या ते मध्यम आणि पाण्याचा चांगला निचरा होणाऱ्या जमिनीत त्याची लागवड करता येते. योग्य व्यवस्थापन केल्यास कमी पाण्याच्या भागातही हे पीक पर्याय ठरू शकते. मात्र, उगवणीच्या काळात जमिनीत पुरेसा ओलावा असणे महत्त्वाचे आहे. पिकाला पाणी अजिबात लागत नाही, असे समजणे चुकीचे ठरेल.

२. चिया पिकासाठी जमीन आणि पेरणी

चिया लागवडीसाठी भुसभुशीत, मध्यम सुपीक आणि उत्तम निचरा होणारी जमीन निवडावी. शेतात पाणी साचत असल्यास पिकाच्या वाढीवर परिणाम होऊ शकतो.

चिया पिकाची पेरणी योग्य हंगामात करणे महत्त्वाचे आहे. महाराष्ट्रात पेरणीची वेळ स्थानिक हवामान आणि लागवड पद्धतीनुसार बदलू शकते. त्यामुळे आपल्या भागातील कृषी विद्यापीठ किंवा कृषी विभागाच्या शिफारशी तपासूनच पेरणी करावी.

पेरणीसाठी बियाण्याचे प्रमाण आणि ओळीतील अंतर याबाबत अधिकृत मार्गदर्शन घ्यावे. चिया बियाणे लहान असल्याने पेरणी एकसमान होणे आणि सुरुवातीला रोपांची योग्य संख्या राखणे महत्त्वाचे आहे.

३. कमी पाण्यात पिकाचे व्यवस्थापन

चिया पिकाला तुलनेने कमी पाणी लागते; तरी पिकाच्या वाढीच्या अवस्थेनुसार पाण्याचे नियोजन करावे. पेरणीच्या वेळी जमिनीत पुरेसा ओलावा असावा. त्यानंतर पिकाची वाढ, जमिनीचा प्रकार, तापमान आणि उपलब्ध पाण्यानुसार सिंचन करावे.

पिकाच्या फुलोऱ्यानंतर आणि बिया तयार होताना पाण्याचे व्यवस्थापन विशेष काळजीपूर्वक करावे. या काळात अनावश्यक सिंचन टाळावे. पाणी साचणार नाही याचीही दक्षता घ्यावी. तणांशी स्पर्धा कमी करण्यासाठी सुरुवातीच्या वाढीच्या काळात योग्य वेळी तण नियंत्रण करावे.

४. चिया पिकासाठी खत व्यवस्थापन

जमिनीची सुपीकता आणि माती परीक्षणानुसार खतांचा वापर करावा. चांगले कुजलेले शेणखत किंवा सेंद्रिय खत वापरल्याने जमिनीची गुणवत्ता सुधारण्यास मदत होऊ शकते. रासायनिक खतांचा वापर स्थानिक शिफारशींनुसार करावा. गरजेपेक्षा जास्त खत वापरल्याने उत्पादनात हमखास वाढ होतेच असे नाही.

५. काढणी आणि बाजारपेठेचे नियोजन

चिया पीक साधारणपणे ९० ते १३० दिवसांच्या आसपास काढणीस तयार होऊ शकते; मात्र कालावधी हवामान, लागवड पद्धत आणि पिकाच्या वाढीवर अवलंबून असतो. बिया परिपक्व झाल्यानंतर योग्य वेळी काढणी करून त्या स्वच्छ आणि व्यवस्थित वाळवाव्यात.

लागवड करण्यापूर्वी खरेदीदार, व्यापारी किंवा प्रक्रिया उद्योगांशी संपर्क साधून विक्रीची शक्यता तपासावी. चिया पिकाला आकर्षक भाव मिळेलच, याची हमी नसते. त्यामुळे बाजारभाव, बियाणे, मजुरी, सिंचन आणि काढणीचा खर्च यांचा अंदाज घेऊनच क्षेत्र निश्चित करावे.

दुष्काळी परिस्थितीत चिया हे कमी पाण्यात घेता येणारे पर्यायी पीक ठरू शकते. मात्र, योग्य हंगाम, सुधारित लागवड पद्धती, पाणी व्यवस्थापन आणि खात्रीशीर बाजारपेठ यांचा विचार करणे आवश्यक आहे. मोठ्या क्षेत्रावर लागवड करण्यापूर्वी छोट्या क्षेत्रावर प्रयोग करून स्थानिक कृषी तज्ज्ञांचा सल्ला घ्यावा.