लिंबूवर्गीय पिकांवर तीन किडींचा धोका! फळमाशी, काळी माशी आणि फळरस शोषणारी पतंगीसाठी ICAR-CCRIचा सल्ला

लिंबूवर्गीय पिकांमध्ये संत्रा, मोसंबी, लिंबू आदी पिकांवर विविध किडींचा प्रादुर्भाव झाल्यास फळांची गुणवत्ता आणि उत्पादनावर मोठा परिणाम होऊ शकतो. ICAR- केंद्रीय लिंबूवर्गीय संशोधन संस्था (ICAR-CCRI), नागपूर यांनी फळरस शोषणारी पतंग, फळमाशी आणि काळी माशी या प्रमुख किडींच्या व्यवस्थापनासाठी सल्ला दिला आहे.

१. फळरस शोषणारी पतंग

लिंबूवर्गीय फळांवर प्रादुर्भाव करणाऱ्या प्रमुख किडींमध्ये फळरस शोषणाऱ्या पतंगाचा समावेश होतो. या किडीचे प्रौढ पतंग प्रामुख्याने संध्याकाळच्या वेळेस सक्रिय होतात.

ही कीड पक्व किंवा पिकण्याच्या अवस्थेतील फळांना सुईसारख्या सोंडेने छिद्र करून फळातील रस शोषते. त्यामुळे फळांवर छिद्रे तयार होतात. या छिद्रांमधून बुरशी व जिवाणूंचा प्रवेश होऊन फळ सडण्यास सुरुवात होते. प्रादुर्भाव झालेली फळे अनेकदा पूर्ण पिकण्यापूर्वीच गळून पडतात आणि गळलेल्या फळांमधून दुर्गंधी येऊ शकते.

फळरस शोषणाऱ्या पतंगाचा प्रादुर्भाव कधी वाढतो?

ICAR-CCRIच्या सल्ल्यानुसार आंबिया हंगामात फळे पक्व होण्याच्या अवस्थेत असताना ऑगस्ट ते नोव्हेंबर या कालावधीत या किडीचा प्रादुर्भाव दिसून येतो. या किडीमुळे गळलेल्या फळांचे प्रमाण आर्थिक नुकसानाच्या दृष्टीने महत्त्वाचे ठरू शकते.

पतंग नियंत्रणासाठी प्रतिबंधात्मक उपाय

• गळलेली फळे जमिनीत गाडून नष्ट करावीत किंवा त्यावर कचरा टाकून जाळून नष्ट करावीत.
• बागेभोवती असलेले गुळवेल, वासवेल, चांदवेल यांसारखे तण नष्ट करावे.
• संध्याकाळच्या वेळी ओलसर गवत पेटवून त्यावर कडुनिंबाच्या ओल्या फांद्या किंवा पाने ठेवून धूर करावा.
• प्रौढ पतंगांना आकर्षित करण्यासाठी बागेत टोमॅटो हे सापळा पीक म्हणून लावण्याचा सल्ला देण्यात आला आहे.
• नीम तेल १ टक्के किंवा हॉर्टिकल्चर मिनरल ऑइल २ टक्के प्रति लिटर पाण्यात घेऊन फळे पक्व होण्याच्या अवस्थेपासून तोडणीपर्यंत १० ते १५ दिवसांच्या अंतराने फवारणी करण्याचा सल्ला देण्यात आला आहे.

आकर्षक आमिषाचा वापर

ICAR-CCRIच्या सल्ल्यानुसार पतंगांना आकर्षित करून नियंत्रण करण्यासाठी स्पिनोसॅड आधारित आमिष तयार करून रुंद तोंडाच्या बाटल्यांमध्ये भरून झाडांच्या फांद्यांना लावण्याची पद्धत सुचवण्यात आली आहे.

२. फळमाशीचा प्रादुर्भाव

संत्रा पिकामध्ये फळमाशीमुळे फळगळ आणि फळांचे नुकसान होऊ शकते. फळमाशी फळांच्या सालीमध्ये छिद्र करून अंडी घालते. त्यानंतर बाहेर पडणाऱ्या अळ्या फळातील गर खाऊ लागतात.

अंडी घातलेल्या ठिकाणी सुरुवातीला लहान छिद्र दिसते. त्यानंतर अळ्या फळातील गर खाल्ल्यामुळे फळ खराब होते. फळामध्ये इतर रोगजंतूंचाही प्रवेश होऊ शकतो. परिणामी प्रादुर्भावग्रस्त फळे काही दिवसांत खाली पडतात आणि फळगळ वाढते.

फळमाशीचा सक्रिय कालावधी

ICAR-CCRIच्या सल्ल्यानुसार आंबिया हंगामातील फळे पक्व होण्याच्या काळात सप्टेंबर ते नोव्हेंबर या कालावधीत फळमाशीचा प्रादुर्भाव दिसून येतो.

फळमाशी नियंत्रणासाठी उपाय

फळमाशीचा प्रादुर्भाव कमी करण्यासाठी सर्वप्रथम बाग स्वच्छ ठेवणे महत्त्वाचे आहे.

• खाली पडलेली फळे गोळा करून खड्ड्यात पुरावीत किंवा कचरा टाकून फळे जाळावीत.
• बाग स्वच्छ ठेवावी.
• मिथाइल यूजेनॉल सापळे १० प्रति हेक्टर या प्रमाणात बागेत लावावेत.
• सापळ्यांमधील आमिष दर १५ ते २० दिवसांनी बदलावे, जेणेकरून नर माशांना आकर्षित करून त्यांचे नियंत्रण करता येईल.

३. काळी माशीचा प्रादुर्भाव

लिंबूवर्गीय पिकांमध्ये काळी माशीची पिल्ले आणि प्रौढ कीटक कोवळ्या पानांमधील रस शोषतात. या रसशोषणामुळे झाडावर मोठ्या प्रमाणात चिकट गोड पदार्थ तयार होतो.

या चिकट पदार्थावर कॅप्नोडियम नावाची काळी बुरशी वेगाने वाढते. त्यामुळे पाने आणि संपूर्ण झाड काळसर दिसू लागते. यालाच सामान्यतः 'कोळशी' असे म्हटले जाते. कोळशीमुळे प्रकाशसंश्लेषणाची प्रक्रिया मंदावते. जास्त प्रादुर्भाव झाल्यास झाडाची वाढ कमकुवत होते, फळधारणा कमी होते आणि फळांची गुणवत्ता घसरते.

आर्थिक नुकसानाची पातळी

ICAR-CCRIच्या सल्ल्यानुसार काळी माशीची ५ ते १० पिल्ले प्रति पान आढळल्यास त्याकडे आर्थिक नुकसानाच्या दृष्टीने लक्ष देणे आवश्यक आहे.

काळी माशी नियंत्रणासाठी प्रतिबंधात्मक उपाय

काळी माशी पेरू, चिकू आणि डाळिंब या झाडांवरही आढळू शकते. त्यामुळे शक्यतो अशा झाडांची लागवड संत्रा बागेच्या शेजारी करू नये.

बागेत योग्य अंतर ठेवून लागवड करावी, ज्यामुळे सूर्यप्रकाश आणि हवा खेळती राहण्यास मदत होईल. तसेच बागेत जास्त काळ पाणी साचणार नाही याची काळजी घेऊन योग्य निचरा करावा.

सेंद्रिय/वनस्पतीजन्य उपाय

काळी माशीचा प्रादुर्भाव कमी करण्यासाठी:

• हॉर्टिकल्चर मिनरल ऑइल २ टक्के म्हणजे २० मिली प्रति लिटर पाणी
• किंवा नीम तेल १० मिली प्रति लिटर पाणी
• किंवा नीम/करंज साबण ५ ग्रॅम प्रति लिटर पाणी

यापैकी शिफारशीनुसार फवारणी करण्याचा सल्ला देण्यात आला आहे.

तसेच मित्रकीटकांचा वापर करूनही काळी माशीचा प्रादुर्भाव कमी करण्यास मदत होऊ शकते.

रासायनिक नियंत्रण

ICAR-CCRIच्या सल्ल्यामध्ये इमिडाक्लोप्रिड १७.८ एसएल, थायमेथोक्झाम २५ डब्ल्यूजी किंवा सायनट्रानिलीप्रोल १०.२६ ओडी यांचा नमूद डोसनुसार वापर करण्याचा उल्लेख आहे. प्रौढ कीटकांची उत्पत्ती आणि सुमारे ५० टक्के अंडी उबण्याची अवस्था फवारणीसाठी योग्य वेळ असल्याचे सल्ल्यात नमूद आहे.

आवश्यकतेनुसार दुसरी फवारणी १५ ते २० दिवसांच्या अंतराने करण्याचा आणि कीटकनाशकांचा आळीपाळीने वापर करण्याचा सल्ला देण्यात आला आहे. पानांच्या तसेच फळांच्या खालच्या भागावर फवारणीचे योग्य आच्छादन होईल याची काळजी घेण्यासही सांगितले आहे.

शेतकऱ्यांनी कोणती काळजी घ्यावी?

लिंबूवर्गीय बागेत कीड नियंत्रणासाठी केवळ कीटकनाशकांच्या फवारणीवर अवलंबून न राहता एकात्मिक कीड व्यवस्थापन करणे महत्त्वाचे आहे.

बागेतील गळलेली व प्रादुर्भावग्रस्त फळे नियमितपणे गोळा करून नष्ट करणे, बागेतील तण आणि पर्यायी यजमान झाडांचे व्यवस्थापन करणे, योग्य सापळ्यांचा वापर करणे आणि बागेत हवा खेळती राहील अशी व्यवस्था ठेवणे हे प्राथमिक उपाय आहेत.

फळमाशीसाठी मिथाइल यूजेनॉल सापळे, फळरस शोषणाऱ्या पतंगासाठी आकर्षक आमिष/सापळे आणि काळ्या माशीसाठी योग्य बाग व्यवस्थापन व शिफारशीत उपाय यांचा वापर केल्यास प्रादुर्भाव कमी करण्यास मदत होऊ शकते.

महत्त्वाची सूचना

रासायनिक कीटकनाशकांचा वापर करताना उत्पादनाच्या अधिकृत लेबलवरील सूचना, पिकासाठी मंजूर वापर, स्थानिक कृषी विभाग/कृषी तज्ज्ञांचा सल्ला आणि सुरक्षिततेच्या नियमांचे पालन करावे. येथे दिलेली रासायनिक माहिती संबंधित ICAR-CCRI सल्लापत्रातील शिफारशींच्या आधारे दिली आहे.

निष्कर्ष

संत्रा, मोसंबी आणि इतर लिंबूवर्गीय बागांमध्ये ऑगस्ट ते नोव्हेंबरदरम्यान फळरस शोषणारी पतंग आणि फळमाशीचा प्रादुर्भाव वाढण्याची शक्यता असते, तर काळी माशीमुळे रसशोषणासोबत कोळशीचा प्रादुर्भाव होऊन झाडाच्या प्रकाशसंश्लेषणावर परिणाम होऊ शकतो. त्यामुळे शेतकऱ्यांनी बागेची नियमित पाहणी करून फळांची स्वच्छता, सापळे, बाग व्यवस्थापन आणि आवश्यकतेनुसार शिफारशीत कीड नियंत्रण उपाय यांचा एकत्रित वापर करणे गरजेचे आहे.