एल निनोपलीकडचे हवामान संकट: महाराष्ट्रातील शेतीसमोर वाढते आव्हान

गेल्या काही वर्षांपासून महाराष्ट्रासह संपूर्ण देशात हवामानातील मोठे बदल अनुभवायला मिळत आहेत. कधी अतिवृष्टी, कधी दुष्काळ, कधी गारपीट तर कधी तीव्र उष्णतेच्या लाटा अशा विविध हवामान घटनांमुळे शेतीचे मोठे नुकसान होत आहे. अनेकदा या परिस्थितीसाठी ‘एल निनो’ला जबाबदार धरले जाते. मात्र तज्ज्ञांच्या मते, सध्याचे हवामान संकट केवळ एल निनोपुरते मर्यादित नसून व्यापक हवामान बदलाचे परिणाम आता स्पष्टपणे दिसू लागले आहेत.

एल निनो म्हणजे काय?

एल निनो ही प्रशांत महासागरात निर्माण होणारी एक नैसर्गिक हवामान प्रक्रिया आहे. महासागराच्या पृष्ठभागावरील तापमान वाढल्यामुळे जगभरातील हवामानावर त्याचा परिणाम होतो. भारतातील मान्सूनवरही एल निनोचा प्रभाव पडतो. अनेक वेळा एल निनोच्या काळात पावसाचे प्रमाण कमी होते आणि दुष्काळसदृश परिस्थिती निर्माण होते.

मात्र आजची परिस्थिती पाहता, एल निनो नसतानाही अनेक भागांमध्ये अनियमित पाऊस, अतिवृष्टी आणि तापमानवाढ अनुभवायला मिळत आहे. त्यामुळे हवामान बदलाचा प्रश्न अधिक गंभीर बनला आहे.

बदलती पावसाची पद्धत

गेल्या दशकात भारतातील पावसाच्या स्वरूपात मोठे बदल झाले आहेत. महाराष्ट्र, गुजरात, राजस्थान आणि तामिळनाडूमधील अनेक तालुक्यांमध्ये सरासरीपेक्षा जास्त पाऊस पडत असल्याचे निरीक्षण नोंदवले गेले आहे. दुसरीकडे काही भागांमध्ये पावसाचे प्रमाण कमी होत आहे.

विशेष म्हणजे पूर्वी जून ते सप्टेंबर या कालावधीत केंद्रित असणारा पाऊस आता ऑक्टोबर आणि डिसेंबरपर्यंतही दिसून येत आहे. महाराष्ट्राच्या किनारपट्टी भागात आणि काही अंतर्गत जिल्ह्यांमध्ये परतीच्या पावसाचे प्रमाण वाढले आहे. यामुळे पिकांच्या काढणीचे नियोजन विस्कळित होत आहे.

अतिवृष्टी आणि पूर वाढले

महाराष्ट्रातील अनेक तालुक्यांमध्ये मुसळधार पावसाच्या घटनांमध्ये मोठी वाढ झाली आहे. कमी कालावधीत अत्यंत जास्त पाऊस पडल्यामुळे अचानक पूरस्थिती निर्माण होते. शेतातील पिके, माती आणि पायाभूत सुविधा यांचे मोठे नुकसान होते.

सोयाबीन, कापूस, तूर, भाजीपाला आणि फळबागांना अशा अतिवृष्टीचा मोठा फटका बसतो. अनेक वेळा शेतकऱ्यांना दुहेरी नुकसान सहन करावे लागते.

उष्णतेच्या लाटांचे वाढते संकट

फक्त पावसाच नव्हे तर तापमानवाढही चिंतेचा विषय बनली आहे. मार्च ते मे या कालावधीत उष्णतेच्या लाटांची तीव्रता वाढत आहे. काही भागांमध्ये तापमान 45 अंश सेल्सिअसपेक्षा जास्त नोंदवले जात आहे.

रात्रीचे तापमान वाढल्यामुळे पिकांना विश्रांती मिळत नाही. त्यामुळे वाढीवर परिणाम होतो आणि उत्पादनात घट दिसून येते. जनावरांवरही उष्णतेचा विपरीत परिणाम होत आहे.

महाराष्ट्रातील शेतीसमोरील भविष्यातील आव्हाने

महाराष्ट्रातील जवळपास 82 टक्के शेतीक्षेत्र हे कोरडवाहू आहे. राज्यातील मोठा भाग पर्जन्यछायेच्या क्षेत्रात येतो. त्यामुळे पावसातील लहानसा बदल देखील शेतीवर मोठा परिणाम करू शकतो.

हवामान बदल अनुकूलन आराखड्यानुसार 2030 ते 2070 या कालावधीत महाराष्ट्रातील सरासरी तापमान 1.5 ते 3 अंश सेल्सिअसने वाढण्याची शक्यता आहे. त्याचबरोबर वार्षिक पर्जन्यमानात वाढ होईल, परंतु पावसाचे वितरण अधिक अनियमित होईल. दुष्काळ, पूर, गारपीट आणि उष्णतेच्या लाटांची तीव्रता वाढण्याचा इशाराही देण्यात आला आहे.

उपाययोजना आणि पुढील दिशा

या बदलत्या परिस्थितीत शेतकऱ्यांनी हवामानानुसार शेती व्यवस्थापन करणे आवश्यक आहे. जलसंधारण, सूक्ष्म सिंचन, हवामान-आधारित पीक नियोजन, सुधारित वाणांचा वापर आणि पीक विमा यांना प्राधान्य देणे गरजेचे आहे.

हवामान बदलाचे संकट आता भविष्यातील नसून वर्तमानातील वास्तव बनले आहे. केवळ एल निनोला दोष देऊन चालणार नाही. महाराष्ट्रातील शेती व ग्रामीण अर्थव्यवस्था वाचवण्यासाठी हवामान बदलाला केंद्रस्थानी ठेवून दीर्घकालीन नियोजन करणे अत्यंत आवश्यक आहे. योग्य वेळी उपाययोजना केल्यासच भविष्यातील कृषी संकट कमी करता येईल.