डॅम्पिंग ऑफ (Damping Off) रोगामुळे रोपे मरत आहेत? कारणे, लक्षणे आणि प्रभावी प्रतिबंधात्मक उपाय

भाजीपाला, फुले किंवा इतर पिकांची रोपे तयार करताना अनेक शेतकऱ्यांना डॅम्पिंग ऑफ (Damping Off) या गंभीर रोगाचा सामना करावा लागतो. हा रोग विशेषतः नर्सरीतील कोवळ्या रोपांवर आक्रमण करतो आणि काही दिवसांतच संपूर्ण ट्रे किंवा वाफ्यातील रोपे नष्ट करू शकतो. त्यामुळे रोपांची संख्या कमी होते, पुनर्लागवडीचा खर्च वाढतो आणि उत्पादनावरही परिणाम होतो. त्यामुळे या रोगाची वेळेत ओळख करून योग्य प्रतिबंधात्मक उपाय करणे अत्यंत आवश्यक आहे.

डॅम्पिंग ऑफ रोग म्हणजे काय?

डॅम्पिंग ऑफ हा जमिनीत आढळणाऱ्या बुरशीसदृश रोगकारकांमुळे होणारा रोग आहे. Pythium, Rhizoctonia, Fusarium यांसारखे रोगकारक कोवळ्या बियाणे आणि नव्याने उगवलेल्या रोपांवर आक्रमण करतात. या रोगामुळे बियाणे उगवण्यापूर्वीच कुजतात किंवा उगवलेली रोपे मातीच्या पातळीवरून सडून पडतात.

रोगाची प्रमुख लक्षणे

डॅम्पिंग ऑफ रोगाची सुरुवात अतिशय सूक्ष्म स्वरूपात होते. सुरुवातीला रोपे निरोगी दिसतात, परंतु काही दिवसांतच रोपाच्या जमिनीलगतच्या खोडाचा भाग पातळ, मऊ आणि तपकिरी किंवा काळपट होऊ लागतो. त्यानंतर रोप अचानक वाकते, जमिनीवर कोसळते आणि पूर्णपणे सुकून जाते. अनेक वेळा बियाणे उगवण्यापूर्वीच कुजल्यामुळे उगवण कमी होते.

रोग वाढण्याची प्रमुख कारणे

हा रोग प्रामुख्याने जास्त ओलावा, निचऱ्याचा अभाव आणि कमी हवेची देवाणघेवाण असलेल्या नर्सरीमध्ये जास्त प्रमाणात दिसून येतो. सतत ओलसर माध्यम, दूषित नर्सरी ट्रे, संक्रमित माती, दाट पेरणी आणि कमी सूर्यप्रकाश यामुळे रोगाचा प्रसार झपाट्याने होतो. थंड व दमट वातावरणात हा रोग अधिक वेगाने वाढतो.

कोणत्या पिकांमध्ये प्रादुर्भाव जास्त?

डॅम्पिंग ऑफ रोगाचा प्रादुर्भाव अनेक पिकांमध्ये आढळतो.

• टोमॅटो
• मिरची
• वांगी
• कोबी
• फ्लॉवर
• काकडीवर्गीय पिके
• फुलझाडे
• नर्सरीतील बहुतेक भाजीपाल्याची रोपे

विशेषतः नर्सरी अवस्थेतील कोवळ्या रोपांना या रोगाचा सर्वाधिक धोका असतो.

प्रतिबंधात्मक उपाय

डॅम्पिंग ऑफ रोगावर उपचार करण्यापेक्षा प्रतिबंध करणे अधिक प्रभावी ठरते.

• नेहमी प्रमाणित आणि निरोगी बियाण्यांचा वापर करा.
• निर्जंतुक किंवा रोगमुक्त नर्सरी माध्यम वापरा.
• नर्सरी ट्रे व साधने वापरण्यापूर्वी स्वच्छ आणि निर्जंतुक करा.
• जास्त पाणी देणे टाळा आणि योग्य निचऱ्याची व्यवस्था ठेवा.
• रोपांमध्ये योग्य अंतर ठेवा, दाट पेरणी करू नका.
• नर्सरीमध्ये पुरेशी हवा खेळती राहील याची काळजी घ्या.
• रोगग्रस्त रोपे त्वरित काढून नष्ट करा.
• गरज असल्यास कृषी तज्ज्ञांच्या सल्ल्याने योग्य जैविक किंवा बुरशीनाशक उपाययोजना करा.
•  

शेतकऱ्यांसाठी महत्त्वाचा सल्ला

नर्सरीमध्ये दररोज रोपांची पाहणी करणे अत्यंत आवश्यक आहे. एखादे रोप अचानक वाकलेले किंवा सडलेले दिसल्यास त्याकडे दुर्लक्ष करू नका. सुरुवातीच्या अवस्थेत रोग ओळखून आवश्यक उपाय केल्यास संपूर्ण नर्सरी वाचवता येते. तसेच 320 GSM दर्जाच्या नर्सरी ट्रे, स्वच्छ माध्यम आणि संतुलित सिंचनाचा वापर केल्यास डॅम्पिंग ऑफचा धोका मोठ्या प्रमाणात कमी होतो.

डॅम्पिंग ऑफ हा नर्सरीतील सर्वात धोकादायक रोगांपैकी एक असून त्याचा परिणाम थेट रोपांच्या गुणवत्तेवर आणि उत्पादनावर होतो. योग्य स्वच्छता, निर्जंतुक नर्सरी माध्यम, नियंत्रित पाणी व्यवस्थापन आणि नियमित निरीक्षण या उपायांमुळे हा रोग प्रभावीपणे टाळता येतो. निरोगी रोपे हीच चांगल्या उत्पादनाची पहिली पायरी असल्यामुळे डॅम्पिंग ऑफ रोगाबाबत प्रत्येक शेतकऱ्याने जागरूक राहणे आवश्यक आहे.