दुष्काळ जाहीर करण्याबाबत कार्यपद्धती : शेतकऱ्यांनी जाणून घ्या महत्त्वाचे निकष

महाराष्ट्रातील शेतकऱ्यांसाठी दुष्काळ ही अत्यंत गंभीर परिस्थिती आहे. पावसाचे प्रमाण कमी होणे, पिकांवर होणारा परिणाम, जमिनीतील ओलावा आणि भूजल पातळी यांसारख्या विविध बाबींचा विचार करून दुष्काळी परिस्थितीचे मूल्यांकन केले जाते.

उपलब्ध माहितीनुसार, दुष्काळ जाहीर करण्याची प्रक्रिया तीन प्रमुख टप्प्यांमध्ये विचारात घेतली जाते. शेतकऱ्यांना या प्रक्रियेची माहिती असणे महत्त्वाचे आहे.

१. पहिला टप्पा – पर्जन्यमानाशी संबंधित निर्देशांक

दुष्काळ निश्चित करण्यासाठी सुरुवातीला पर्जन्यमानाचा विचार केला जातो.

• एखाद्या भागात ३ ते ५ आठवड्यांचा पावसाचा खंड पडल्यास परिस्थितीचा विचार केला जातो.
• जून आणि जुलै महिन्यांत सरासरी पर्जन्यमान ५० टक्क्यांपेक्षा कमी असल्यास प्रथम कळ लागू होऊ शकते.
• जून ते सप्टेंबर या कालावधीत सरासरी पर्जन्यमान ७५ टक्क्यांपेक्षा कमी असल्यासही दुष्काळाच्या परिस्थितीचा विचार केला जातो.

मात्र केवळ पाऊस कमी झाला म्हणून दुष्काळ निश्चित होत नाही. पुढील टप्प्यात इतर महत्त्वाचे निर्देशांक तपासले जातात.

२. दुसरा टप्पा – पीक व पाणी परिस्थितीचे मूल्यांकन

पहिल्या टप्प्यात दुष्काळाची कळ लागू झाल्यानंतर संबंधित तालुक्यातील परिस्थितीचा पुढील स्तरावर अभ्यास केला जातो.

यामध्ये प्रामुख्याने खालील बाबींचा विचार केला जातो:

• पेरणी व पिकांची परिस्थिती
• जमिनीतील आर्द्रता
• भूजल पातळी
• लागवड क्षेत्रातील बदल
• NDVI निर्देशांक

या निर्देशांकांच्या आधारे संबंधित भागातील शेतीवर दुष्काळाचा किती परिणाम झाला आहे, याचे मूल्यांकन केले जाते.

उपलब्ध माहितीनुसार, यापैकी ३ निर्देशांक गंभीर पातळीवर असल्यास गंभीर स्वरूपाचा दुष्काळ मानला जाऊ शकतो, तर २ निर्देशांक मध्यम पातळीवर असल्यास मध्यम स्वरूपाच्या दुष्काळाचा विचार केला जातो.

३. तिसरा टप्पा – पीक नुकसान सर्वेक्षण

पहिल्या आणि दुसऱ्या टप्प्यात दुष्काळाची परिस्थिती स्पष्ट झाल्यानंतर तिसऱ्या टप्प्यात पीक नुकसान सर्वेक्षण केले जाते.

या सर्वेक्षणामध्ये पिकांचे प्रत्यक्ष नुकसान किती झाले आहे, याचे मूल्यांकन केले जाते.

उपलब्ध माहितीनुसार:

• सर्वेक्षणात पीक नुकसान ३३ टक्क्यांपेक्षा जास्त असल्यास दुष्काळ जाहीर करण्याच्या प्रक्रियेत त्याचा विचार केला जाऊ शकतो.
• नुकसान ५० टक्क्यांपेक्षा जास्त असल्यास गंभीर दुष्काळाच्या परिस्थितीचा विचार केला जाऊ शकतो.

शेतकऱ्यांसाठी हे का महत्त्वाचे आहे?

दुष्काळाच्या परिस्थितीचा थेट परिणाम शेती, पिकांचे उत्पादन, पाणी उपलब्धता आणि शेतकऱ्यांच्या उत्पन्नावर होतो. त्यामुळे दुष्काळ जाहीर करण्यासाठी कोणत्या बाबींचा विचार केला जातो, याची माहिती शेतकऱ्यांना असणे आवश्यक आहे.

पर्जन्यमान → पीक व पाणी परिस्थिती → पीक नुकसान सर्वेक्षण

या टप्प्यांनुसार परिस्थितीचे मूल्यांकन केले जाते.

निष्कर्ष

दुष्काळ जाहीर करण्याची प्रक्रिया केवळ पावसाच्या प्रमाणावर आधारित नसून पर्जन्यमान, पीक परिस्थिती, जमिनीतील आर्द्रता, भूजल पातळी, NDVI आणि पीक नुकसान अशा विविध बाबींच्या आधारे परिस्थितीचे मूल्यांकन केले जाते.

शेतकरी बांधवांनी आपल्या भागातील पाऊस, पिकांची स्थिती आणि पिकांचे नुकसान याबाबतची माहिती व संबंधित कागदपत्रे व्यवस्थित जतन करून ठेवणे उपयुक्त ठरू शकते.