ई-पीक पाहणीमध्ये मोठा बदल! आता शेतकरी स्वतः पीक नोंदणी करणार नाही

महाराष्ट्रातील शेतकऱ्यांसाठी ई-पीक पाहणीबाबत एक महत्त्वाची बातमी समोर आली आहे. खरीप हंगाम 2026 पासून राज्यातील पीक नोंदणी प्रक्रियेत मोठा बदल करण्यात आला आहे. आतापर्यंत शेतकरी स्वतः मोबाईलवरून ई-पीक पाहणी करून आपल्या शेतातील पिकांची नोंदणी करत होते. मात्र आता शेतकऱ्यांना स्वतः मोबाईलवरून पीक नोंदणी करण्याची गरज राहणार नाही.

राज्य सरकारने 15 जुलै 2026 रोजी जारी केलेल्या शासन निर्णयानुसार, आता संपूर्ण महाराष्ट्रात Digital Crop Survey म्हणजेच DCS-MH मोबाइल ॲपद्वारे पीक पाहणी केली जाणार आहे.

आता शेतकरी स्वतः पीक नोंदणी करणार नाही

नवीन प्रणालीतील सर्वात मोठा बदल म्हणजे आता शेतकरी स्वतः मोबाईलवरून पीक नोंदणी करणार नाहीत. शासन नियुक्त पीक पाहणी सहाय्यक प्रत्यक्ष शेतात जाऊन उभ्या पिकाची पाहणी करतील आणि त्यानंतर DCS-MH ॲपमध्ये पीक नोंदणी करतील.

या पाहणीमध्ये शेतातील पिकाचे नाव, पिकाखालील क्षेत्र, सिंचनाचा स्रोत, शेतातील सुविधा, बांधावरील झाडे आणि कायम पडीत जमिनीची माहिती नोंदवली जाणार आहे.

पीक पाहणी सहाय्यक कोण असतील?

शासनाने पीक पाहणीसाठी विविध कर्मचारी आणि मानधनावरील व्यक्तींची नियुक्ती करण्याची तरतूद केली आहे. यामध्ये:

• कोतवाल
• ग्राम रोजगार सेवक
• आशा सेविका
• महाराष्ट्र राज्य ग्रामीण जीवनोन्नती अभियानातील कर्मचारी
• कॉमन सर्विस सेंटर (CSC) चालक
• इतर मानधनावरील कर्मचारी

यांचा समावेश होऊ शकतो. हे कर्मचारी उपलब्ध नसल्यास MY Bharat Portal वरील नेहरू युवा स्वयंसेवकांमार्फत पीक पाहणी करण्याची तरतूद आहे.

सरकारच्या नियमानुसार प्रत्येक 1,000 ते 1,500 खातेदारांसाठी किमान एक पीक पाहणी सहाय्यक नियुक्त करण्याची तरतूद करण्यात आली आहे.

शेतातील पिकांचे जिओ-टॅगिंग फोटो अनिवार्य

पीक पाहणी सहाय्यकाला शेताच्या बांधापासून 20 मीटरच्या आत उभे राहून उभ्या पिकांचे किमान दोन जिओ-टॅग फोटो अपलोड करावे लागणार आहेत.

या फोटोमध्ये:

• अक्षांश (Latitude)
• रेखांश (Longitude)
• फोटोचे अचूक लोकेशन

यांची माहिती नोंदवली जाणार आहे. त्यामुळे प्रत्यक्ष शेतात पीक आहे की नाही, याची पडताळणी करणे शक्य होणार आहे.

आता पीक नोंदीची 100% पडताळणी होणार

नवीन प्रणालीमध्ये पीक पाहणी सहाय्यकाने केलेली प्रत्येक नोंद संबंधित ग्राम महसूल अधिकाऱ्यांकडून तपासली जाणार आहे.

पडताळणीनंतर:

• नोंद योग्य असल्यास ती गाव नमुना क्रमांक 12 मध्ये प्रतिबिंबित होईल.
• नोंद चुकीची असल्यास ती रद्द केली जाईल.
• त्यानंतर संबंधित शेताची पुन्हा पीक पाहणी करून नवीन नोंद केली जाईल.

यामुळे सातबाऱ्यावर जाणारी पीक नोंद अधिकृत पडताळणीनंतरच अंतिम होणार आहे.

पीक नोंद चुकीची असल्यास काय करावे?

जर शेतकऱ्याला आपल्या पीक नोंदीमध्ये चूक झाल्याचे वाटत असेल, तर चालू हंगाम संपण्यापूर्वी मंडळ अधिकाऱ्याकडे दुरुस्तीचा अर्ज करता येणार आहे.

यानंतर मंडळ अधिकारी:

1. शेताची प्रत्यक्ष पाहणी करतील.
2. आवश्यक चौकशी करतील.
3. पंचनामा करतील.
4. नोंद चुकीची असल्यास आवश्यक दुरुस्ती करतील.

त्यामुळे शेतकऱ्यांना चुकीच्या पीक नोंदीमध्ये अधिकृत दुरुस्ती करण्याची संधी मिळणार आहे.

पीक विमा आणि पीक कर्जासाठी पीक नोंद महत्त्वाची

DCS-MH ॲपमध्ये नोंदवलेली आणि ग्राम महसूल अधिकाऱ्यांनी मंजूर केलेली पीक माहिती अधिकृत मानली जाणार आहे.

ही माहिती पुढील कामांसाठी महत्त्वाची ठरणार आहे:

• पीक विमा
• पीक कर्ज
• शासकीय कृषी योजना
• Farmer Registry
• AgriStack
• इतर कृषी योजनांचा लाभ

म्हणूनच शेतकऱ्यांनी आपल्या शेतातील पीक नोंद अचूक आहे की नाही, याकडे विशेष लक्ष देणे आवश्यक आहे.

फळबागांसाठी मोठा दिलासा

आंबा, काजू, पेरू, चिकू यांसारख्या बहुवार्षिक फळबागांसाठी नवीन प्रणालीमध्ये दिलासा देण्यात आला आहे.

एकदा फळबागेची नोंदणी झाल्यानंतर पुढील तीन वर्षे पुन्हा नोंदणी करण्याची गरज राहणार नाही.

मात्र या कालावधीत:

• फळबागेच्या क्षेत्रात बदल झाल्यास
• फळबागेच्या स्थितीत बदल झाल्यास

त्याची माहिती शासनाला देणे आवश्यक राहणार आहे.

पीक माहिती किती काळ उपलब्ध राहणार?

नवीन डिजिटल प्रणालीमध्ये नोंदवलेली पीक माहिती:

• 3 वर्षे ऑनलाइन उपलब्ध राहणार आहे.
• त्यानंतर 5 वर्षे डिजिटल स्वरूपात संग्रहित केली जाणार आहे.

ही माहिती विविध शासकीय विभागांना कृषी योजनांची अंमलबजावणी करण्यासाठी वापरता येणार आहे.

नवीन प्रणालीमुळे शेतकऱ्यांना काय फायदा होईल?

नवीन DCS-MH प्रणालीमुळे:

✅ पीक नोंदणी अधिक अचूक होण्याची शक्यता
✅ प्रत्यक्ष शेतातील पिकाची माहिती उपलब्ध होईल
✅ जिओ-टॅग फोटोमुळे पारदर्शकता वाढेल
✅ पीक विमा आणि पीक कर्जासाठी अचूक माहिती मिळेल
✅ सरकारी योजनांचा लाभ देताना योग्य माहिती वापरता येईल
✅ चुकीच्या नोंदीसाठी अधिकृत दुरुस्तीची प्रक्रिया उपलब्ध राहील

शेतकऱ्यांनी काय काळजी घ्यावी?

शेतकऱ्यांनी पुढील गोष्टी लक्षात ठेवाव्यात:

• पीक पाहणी सहाय्यक शेतात आल्यावर योग्य पीक माहिती द्यावी.
• आपल्या शेतात प्रत्यक्ष कोणते पीक आहे, याची नोंद योग्य झाली आहे का ते तपासावे.
• पीक नोंद चुकीची असल्यास वेळेत दुरुस्ती अर्ज करावा.
• पीक विमा किंवा पीक कर्ज घेण्यापूर्वी पीक नोंद अचूक आहे का याची खात्री करावी.
• फळबागेच्या क्षेत्रात किंवा स्थितीत बदल झाल्यास शासनाला माहिती द्यावी.
•  

निष्कर्ष

खरीप हंगाम 2026 पासून महाराष्ट्रातील ई-पीक पाहणीची जुनी पद्धत बदलून DCS-MH डिजिटल क्रॉप सर्वे प्रणाली लागू केली जाणार आहे. आता शेतकरी स्वतः मोबाईलवरून पीक नोंदणी करणार नाहीत. शासन नियुक्त पीक पाहणी सहाय्यक प्रत्यक्ष शेतात जाऊन पिकांची पाहणी करतील आणि त्यानंतर ग्राम महसूल अधिकारी नोंदीची पडताळणी करतील.

पडताळणी झाल्यानंतरच पीक नोंद अधिकृत होणार आहे. त्यामुळे भविष्यात पीक विमा, पीक कर्ज आणि सरकारी कृषी योजनांचा लाभ घेण्यासाठी अचूक डिजिटल पीक नोंद अत्यंत महत्त्वाची ठरणार आहे.

शेतकरी बांधवांनो, तुमच्या शेतातील पीक नोंदणी योग्य झाली आहे का, याकडे नक्की लक्ष द्या आणि चुकीची नोंद आढळल्यास वेळेत दुरुस्ती करून घ्या.