एल निनोचा प्रभाव अधिक तीव्र होणार? पाऊस, तापमान आणि शेतीवर काय परिणाम होणार?

एल निनो (El Niño) ही प्रशांत महासागरातील समुद्राच्या पृष्ठभागाच्या तापमानाशी संबंधित महत्त्वाची हवामान प्रक्रिया आहे. तिचा परिणाम केवळ प्रशांत महासागरापुरता मर्यादित राहत नाही, तर जगातील अनेक भागांतील तापमान, पर्जन्यमान आणि शेतीवरही दिसून येऊ शकतो. भारतासाठी विशेषतः मान्सूनच्या दृष्टीने एल निनोची स्थिती महत्त्वाची मानली जाते.

२०२६ मध्ये एल निनोची स्थिती अधिक मजबूत होण्याची शक्यता हवामान अंदाजांमध्ये व्यक्त करण्यात आली होती. भारतीय हवामान विभागाच्या मे २०२६ च्या अंदाजानुसार, प्रशांत महासागरातील तटस्थ ENSO स्थिती एल निनोकडे संक्रमण करत होती आणि नैऋत्य मोसमी पावसाच्या हंगामात एल निनो विकसित होण्याची शक्यता होती.

एल निनो म्हणजे नेमके काय?

प्रशांत महासागराच्या विषुववृत्तीय भागातील समुद्राच्या पृष्ठभागाचे तापमान सरासरीपेक्षा वाढते, तेव्हा एल निनोची स्थिती निर्माण होते. समुद्राचे तापमान आणि वातावरणातील बदल यांचा परस्पर संबंध असल्याने त्याचा परिणाम जागतिक हवामानावर होऊ शकतो.

भारतीय मान्सूनवर एल निनोचा परिणाम अनेकदा पावसाची कमतरता निर्माण करण्याच्या दिशेने दिसून आला आहे. मात्र प्रत्येक एल निनो वर्षात भारतातील सर्वच भागांत कमी पाऊस पडतो असे नाही. IMDच्या ऐतिहासिक आकडेवारीत एल निनोच्या विविध वर्षांमध्ये पावसाच्या परिणामात मोठी तफावत दिसते.

पावसावर काय परिणाम होऊ शकतो?

एल निनो मजबूत झाल्यास भारतीय मान्सूनच्या वातावरणावर परिणाम होण्याची शक्यता असते. त्यामुळे काही भागांत पावसाचे प्रमाण कमी होणे, पावसाच्या खंडात वाढ होणे किंवा पावसाचे वितरण अनियमित होणे असे बदल दिसू शकतात.

मात्र एल निनो हा पावसाचा एकमेव नियंत्रक घटक नाही. IOD, MJO, समुद्राचे तापमान आणि इतर वातावरणीय प्रणाली यांचाही मान्सूनवर प्रभाव असतो. त्यामुळे एल निनो आहे म्हणजे संपूर्ण भारतात दुष्काळच पडेल, असा थेट निष्कर्ष काढणे योग्य नाही.

तापमान वाढण्याची शक्यता

एल निनोमुळे काही परिस्थितींमध्ये तापमान वाढण्यास पोषक वातावरण निर्माण होऊ शकते. विशेषतः पावसाच्या खंडामुळे जमिनीतील ओलावा कमी झाल्यास उष्णतेचा ताण वाढू शकतो.

यापूर्वीच्या IMD अंदाजांमध्ये २०२६ मध्ये काही भागांमध्ये सरासरीपेक्षा अधिक उष्णतेच्या लाटेचे दिवस राहण्याची शक्यता व्यक्त करण्यात आली होती. महाराष्ट्रातील काही भागांचाही त्यात समावेश होता.

शेतीवर होऊ शकतो परिणाम

पावसाचे वितरण अनियमित झाले किंवा पावसात मोठे खंड पडले, तर पेरणी, पिकांची वाढ, फुलधारणा आणि उत्पादन यावर परिणाम होऊ शकतो. सोयाबीन, कापूस, तूर, मूग, उडीद यांसारख्या खरीप पिकांसाठी पावसाची वेळ आणि वितरण अत्यंत महत्त्वाचे असते.

महाराष्ट्रातील काही भागांमध्ये एल निनोचा परिणाम पर्जन्यमानाच्या बदलातून दिसू शकतो. IMDशी संबंधित संशोधनात मध्य भारतातील काही भागांमध्ये एल निनो घटनांचा तुलनेने कोरड्या परिस्थितीशी संबंध आढळल्याचे नमूद करण्यात आले आहे.

शेतकऱ्यांनी काय करावे?

एल निनोच्या चर्चेमुळे शेतकऱ्यांनी घाबरून जाण्यापेक्षा स्थानिक हवामान अंदाज आणि कृषी हवामान सल्ल्याच्या आधारे नियोजन करणे महत्त्वाचे आहे. पावसाच्या उपलब्धतेनुसार पीक नियोजन, जमिनीतील ओलावा टिकवणे, पाण्याचा कार्यक्षम वापर आणि आवश्यकतेनुसार पर्यायी पीक नियोजन यावर भर देता येतो.

एल निनोचा प्रभाव वाढल्यास भारतातील पाऊस, तापमान आणि शेतीसमोरील आव्हाने बदलू शकतात. मात्र त्याचा परिणाम सर्व भागांत सारखा असेलच असे नाही. त्यामुळे शेतकऱ्यांनी केवळ एल निनोच्या नावावर निष्कर्ष न काढता IMDचे ताजे अंदाज आणि स्थानिक कृषी हवामान सल्ले पाहून निर्णय घेणे अधिक योग्य ठरेल. IMD स्वतः हवामान-संवेदनशील शेतीसाठी कृषी हवामान सेवा आणि सल्ले उपलब्ध करून देते