एल निनोचा मान्सूनवर परिणाम; कमी पावसातही चांगले उत्पादन घेण्यासाठी शेतकऱ्यांनी कोणते उपाय करावेत?

यंदाच्या वर्षी एल निनोच्या प्रभावामुळे देशासह महाराष्ट्रात सर्वसाधारणपेक्षा कमी पाऊस होण्याची शक्यता हवामान विभागाने व्यक्त केली आहे. त्यामुळे आगामी खरीप हंगामात दुष्काळसदृश परिस्थिती निर्माण होण्याची भीती व्यक्त केली जात आहे. अशा परिस्थितीत शेतकऱ्यांनी पारंपरिक पद्धतींपेक्षा मृद व जलसंधारणावर आधारित कृषी शास्त्रीय उपायांचा अवलंब करणे अत्यंत आवश्यक ठरणार आहे.

कृषी तज्ज्ञांच्या मते, कमी पावसातही योग्य नियोजन केल्यास जमिनीतील ओल टिकवून ठेवणे, मातीची सुपीकता वाढवणे आणि उत्पादनात घट होण्यापासून बचाव करणे शक्य आहे. विशेष म्हणजे हे उपाय कमी खर्चिक, शाश्वत आणि शेतकऱ्यांना सहज करता येण्यासारखे आहेत.

मृद व जलसंधारणाचे महत्त्व

कमी पावसाच्या परिस्थितीत प्रत्येक थेंब महत्त्वाचा असतो. त्यामुळे पावसाचे पाणी जमिनीत जास्तीत जास्त मुरवणे आणि मातीची धूप रोखणे आवश्यक आहे. यासाठी आडवी नांगरट (Contour Farming), समतल सरी-वरंबे (BBF), पट्टा पद्धतीने पीक लागवड (Strip Cropping) आणि आच्छादन शेती (Mulching) यांसारख्या पद्धती प्रभावी ठरतात.

या उपायांमुळे जमिनीतील ओल अधिक काळ टिकून राहते. तसेच पावसाचे पाणी वाहून न जाता जमिनीत मुरते, ज्यामुळे पिकांना आवश्यक आर्द्रता उपलब्ध होते.

सेंद्रिय खतांचा वापर वाढवा

तज्ज्ञांच्या मते, जमिनीची जलधारण क्षमता वाढवण्यासाठी सेंद्रिय खतांचा वापर अत्यंत महत्त्वाचा आहे. शेणखत, कंपोस्ट खत आणि हिरवळीचे खत यांचा वापर केल्यास माती अधिक सुपीक बनते. यामुळे मातीतील सेंद्रिय कर्ब वाढतो आणि जमिनीची पाणी साठवून ठेवण्याची क्षमता सुधारते.

तसेच मिश्रपीक, आंतरपीक आणि पीक फेरपालट पद्धतींचा अवलंब केल्यास जमिनीची सुपीकता टिकून राहते आणि कीड-रोगांचा प्रादुर्भावही कमी होतो.

खरीप पेरणीसाठी योग्य नियोजन आवश्यक

मान्सून वेळेवर म्हणजे १५ जून ते ७ जुलैदरम्यान आल्यास शेतकरी सर्व प्रकारची खरीप पिके घेऊ शकतात. मात्र पावसात उशीर झाल्यास पीक निवडीत बदल करणे आवश्यक ठरते.

तज्ज्ञांच्या मते, पावसाचा एक-दोन आठवड्यांचा उशीर झाल्यास मूग, उडीद आणि भुईमुग यांसारख्या पिकांऐवजी कापूस, सोयाबीन, तुर, संकरीत ज्वारी-बाजरी, तीळ आणि सूर्यफूल यांसारखी कमी कालावधीची व पाण्याचा ताण सहन करणारी पिके घेणे अधिक फायदेशीर ठरू शकते.

यासोबतच कमी कालावधीचे आणि सुधारित वाण निवडणेही अत्यंत महत्त्वाचे आहे.

वेळेवर पेरणी अत्यावश्यक

पावसाच्या पहिल्या चांगल्या सरी आल्यानंतर तात्काळ पेरणी करणे हा कमी पावसातील यशस्वी शेतीचा महत्त्वाचा भाग मानला जातो. उशिरा पेरणी केल्यास जमिनीतील ओल कमी होते आणि उत्पादनावर परिणाम होऊ शकतो.

म्हणूनच बियाणे, खते आणि मशागतीची तयारी आधीच पूर्ण ठेवण्याचा सल्ला कृषी विभागाकडून दिला जात आहे.

आधुनिक सिंचन पद्धतींचा वापर करा

कमी पावसाच्या काळात पाण्याचा काटकसरीने वापर करणे आवश्यक असते. यासाठी ठिबक आणि तुषार सिंचन पद्धती अत्यंत उपयुक्त ठरतात. या पद्धतींमुळे कमी पाण्यात अधिक क्षेत्राला सिंचन करता येते.

तसेच शेततळे, विहीर पुनर्भरण आणि कूपनलिका पुनर्भरण यांसारख्या उपायांमुळे पावसाचे पाणी साठवून ठेवता येते आणि पावसात खंड पडल्यास संरक्षित सिंचन देता येते.

एल निनोच्या प्रभावामुळे यंदाचा खरीप हंगाम आव्हानात्मक ठरण्याची शक्यता आहे. मात्र योग्य पीक निवड, मृद व जलसंधारण, सेंद्रिय खतांचा वापर आणि आधुनिक सिंचन पद्धतींचा अवलंब केल्यास कमी पावसातही चांगले उत्पादन घेणे शक्य होऊ शकते. शेतकऱ्यांनी वेळेवर नियोजन करून शाश्वत शेती पद्धती स्वीकारल्यास दुष्काळसदृश परिस्थितीतही नुकसान कमी करता येऊ शकते.