एल निनोचा प्रभाव वाढणार? सप्टेंबरच्या पावसाबाबत शेतकऱ्यांची चिंता वाढली

महाराष्ट्रातील शेतकऱ्यांसाठी मान्सूनच्या उत्तरार्धातील पावसाचे चित्र महत्त्वाचे ठरत असताना एल निनोच्या वाढत्या प्रभावामुळे सप्टेंबरमधील पावसाबाबत चिंता व्यक्त केली जात आहे. संबंधित वृत्तानुसार, ऑगस्टमध्ये काही भागांत पावसाची उघडीप वाढली असून विशेषतः मराठवाडा आणि विदर्भातील अनेक जिल्ह्यांमध्ये पावसाची तूट जाणवत आहे.

एल निनोमुळे काय चिंता निर्माण झाली?

प्रशांत महासागरातील समुद्राच्या पृष्ठभागाचे तापमान आणि वातावरणीय स्थितीतील बदलांशी संबंधित एल निनोचा भारतीय मान्सूनवर परिणाम होऊ शकतो. २०२६ मध्ये एल निनो अधिक मजबूत होण्याची शक्यता व्यक्त करण्यात आली आहे. त्यामुळे मान्सूनच्या उत्तरार्धात, विशेषतः ऑगस्ट-सप्टेंबरमध्ये, पावसाचे प्रमाण कमी राहण्याची शक्यता चर्चेत आहे.

देशाच्या पातळीवरही पावसाचे चित्र चिंताजनक असल्याचे अलीकडील अहवालांमध्ये नमूद करण्यात आले आहे. २४ ऑगस्टपर्यंत देशात हंगामी पावसाची तूट सुमारे १३ टक्के असल्याचे Reutersच्या अहवालात नमूद आहे. सप्टेंबरमध्ये ही तूट आणखी वाढू शकते, असा हवामान तज्ज्ञांचा अंदाज त्यात दिला आहे.

मराठवाडा आणि विदर्भात अधिक चिंता

महाराष्ट्रात सर्वच भागांमध्ये पावसाची स्थिती समान नाही. मुंबई आणि पुण्यासारख्या भागांमध्ये चांगला पाऊस झाला असला तरी मराठवाडा आणि विदर्भातील काही भागांमध्ये पावसाची कमतरता जाणवत आहे. त्यामुळे खरीप पिकांच्या वाढीवर आणि उपलब्ध ओलाव्यावर परिणाम होण्याची शक्यता आहे.

नागपूर प्रादेशिक हवामान केंद्राच्या माहितीनुसार, विदर्भातील अनेक जिल्ह्यांमध्ये ढगाळ वातावरण असूनही पाऊस अपेक्षेप्रमाणे होत नाही. मान्सूनची द्रोणिका महाराष्ट्राच्या उत्तरेकडे सक्रिय असणे आणि बंगालच्या उपसागरात दमदार पाऊस देणारी कमी दाबाची प्रणाली तयार न होणे ही त्यामागील कारणे असल्याचे सांगण्यात आले आहे.

सप्टेंबरच्या पावसावर खरीप पिकांचे भवितव्य

ऑगस्ट आणि सप्टेंबरमधील पाऊस सोयाबीन, कापूस, मका, कडधान्ये आणि इतर खरीप पिकांसाठी महत्त्वाचा असतो. पावसात दीर्घ खंड पडल्यास जमिनीतील ओलावा कमी होऊन पिकांना पाण्याचा ताण येऊ शकतो. विशेषतः पावसावर अवलंबून असलेल्या शेतांमध्ये ही परिस्थिती अधिक गंभीर ठरू शकते.

मात्र एल निनोचा प्रभाव म्हणजे प्रत्येक भागात निश्चितपणे पाऊस पडणार नाही, असा सरळ निष्कर्ष काढता येत नाही. स्थानिक हवामान प्रणाली, कमी दाबाची क्षेत्रे आणि मान्सूनची द्रोणिका यामुळे जिल्हानिहाय परिस्थितीत फरक पडू शकतो.

शेतकऱ्यांनी काय काळजी घ्यावी?

पावसाचा खंड वाढल्यास शेतकऱ्यांनी उपलब्ध पाण्याचा काटकसरीने वापर करणे महत्त्वाचे आहे. पाणी उपलब्ध असल्यास सूक्ष्म सिंचनाचा वापर करून पिकांना आवश्यकतेनुसार पाणी देता येते. पिकांची नियमित पाहणी करून कीड व रोगांचा प्रादुर्भाव आढळल्यास कृषी तज्ज्ञांच्या सल्ल्याने उपाययोजना कराव्यात.

सोयाबीनसारख्या पिकांमध्ये पाण्याचा ताण जाणवत असल्यास स्थानिक कृषी विद्यापीठ किंवा कृषी विभागाच्या सल्ल्यानुसार व्यवस्थापन करणे अधिक योग्य ठरेल.

पुढील काळात हवामानावर लक्ष ठेवणे आवश्यक

सप्टेंबरमधील पावसाचे अंतिम चित्र पुढील हवामान प्रणालींवर अवलंबून राहणार आहे. त्यामुळे शेतकऱ्यांनी सोशल मीडियावरील अंदाजांवर अवलंबून न राहता IMD आणि स्थानिक कृषी विद्यापीठांच्या अधिकृत सूचनांकडे लक्ष द्यावे.

एल निनोचा प्रभाव मजबूत होण्याची शक्यता आणि ऑगस्टमधील पावसाची तूट यामुळे सप्टेंबरच्या पावसाबाबत शेतकऱ्यांची चिंता वाढली आहे. विशेषतः मराठवाडा आणि विदर्भातील पावसाची स्थिती लक्षात घेता उपलब्ध पाण्याचे नियोजन, सूक्ष्म सिंचन आणि पिकांची नियमित पाहणी महत्त्वाची ठरणार आहे. पुढील हवामान प्रणालींनुसार परिस्थितीत बदल होऊ शकतो, त्यामुळे ताज्या अधिकृत हवामान अंदाजानुसारच शेतीचे नियोजन करणे योग्य राहील.