खतांचा असमतोल वापर टाळा! ‘4R’ तत्त्वानुसार खत व्यवस्थापन केल्यास उत्पादन आणि नफा वाढण्यास मदत

शेतामध्ये पिकांच्या गरजेनुसार खतांचा वापर करणे अत्यंत महत्त्वाचे आहे. मात्र अनेक ठिकाणी एका पिकाला मोठ्या प्रमाणात एकाच प्रकारचे खत दिले जाते. त्यामुळे जमिनीचा सामू (pH), अन्नद्रव्यांची उपलब्धता आणि खतांची कार्यक्षमता यावर परिणाम होऊ शकतो.

खतांचा योग्य वापर, पिकांच्या गरजेनुसार खत व्यवस्थापन आणि आधुनिक खत तंत्रज्ञानाबाबत ICL Growing Solutions चे Country Lead अनंत कुलकर्णी यांनी महत्त्वाची माहिती दिली.

खतांचा असमतोल वापर का टाळावा?

पिकाला कोणते खत, किती प्रमाणात, कोणत्या ठिकाणी आणि कोणत्या वेळी द्यायचे याचे योग्य नियोजन न केल्यास खतांचा अपेक्षित फायदा मिळत नाही.

अनेक वेळा शेतकरी एखाद्या पिकासाठी एकाच खतावर जास्त अवलंबून राहतात. मात्र पिकाच्या वाढीसाठी नत्र, स्फुरद, पालाश यासोबतच विविध सूक्ष्म अन्नद्रव्यांचीही गरज असते.

त्यामुळे पिकाच्या गरजेनुसार संतुलित खत व्यवस्थापन करणे आवश्यक आहे.

खत व्यवस्थापनासाठी ‘4R’ तत्त्व महत्त्वाचे

जागतिक स्तरावर खत व्यवस्थापनासाठी 4R संकल्पना महत्त्वाची मानली जाते. यात चार प्रमुख बाबींचा समावेश होतो.

• Right Source – योग्य खताचा स्रोत
• Right Dose – योग्य मात्रा
• Right Place – योग्य ठिकाणी
• Right Time – योग्य वेळी

या चार बाबींचा विचार करून खत व्यवस्थापन केल्यास खतांचा कार्यक्षम वापर करण्यास मदत होते.

जमिनीचा pH वाढल्यास काय होते?

असमतोल पाणी वापर आणि खतांचा अतिवापर यामुळे काही परिस्थितींमध्ये जमिनीच्या pH मध्ये वाढ होऊ शकते. pH वाढल्यास काही अन्नद्रव्यांची उपलब्धता कमी होऊन खतांचा कार्यक्षम वापर कमी होऊ शकतो.

त्यामुळे जमिनीची स्थिती लक्षात घेऊन खतांचा स्रोत निवडणे आवश्यक आहे.

विशेषतः सोडियम आणि क्लोराइडचे प्रमाण कमी असलेली योग्य खते निवडण्यावर भर देणे गरजेचे आहे.

ठिबक सिंचनामुळे खत व्यवस्थापन अधिक कार्यक्षम

पिकाला गरजेपेक्षा जास्त पाणी देण्याऐवजी ठिबक सिंचनाद्वारे आवश्यक प्रमाणात आणि योग्य वेळी पाणी देणे फायदेशीर ठरू शकते.

ठिबक सिंचनातून खत देण्याच्या पद्धतीला फर्टिगेशन म्हणतात.

फर्टिगेशनमध्ये पाण्यासोबत खत थेट पिकाच्या मुळांच्या परिसरात देता येते. त्यामुळे पिकाच्या गरजेनुसार अन्नद्रव्यांचा पुरवठा करण्याचे नियोजन करता येते.

यासाठी पाण्यात पूर्णपणे विरघळणाऱ्या वॉटर सोल्युबल खतांचा वापर केला जातो.

फर्टिगेशनचा खर्च जास्त असला तरी फायदा काय?

पारंपरिक अनुदानित खतांच्या तुलनेत विशेष किंवा पाण्यात विरघळणाऱ्या खतांचा खर्च सुरुवातीला अधिक वाटू शकतो. त्यामुळे शेतकऱ्यांच्या मनात ‘खर्च वाढला तर उत्पन्न किती वाढेल?’ हा प्रश्न स्वाभाविक आहे.

अनंत कुलकर्णी यांच्या अनुभवाच्या आधारे, पिकानुसार योग्य फर्टिगेशन शेड्यूल तयार करून त्याचा सातत्याने वापर केल्यास जमिनीची स्थिती आणि उत्पादनाच्या गुणवत्तेत सुधारणा होण्यास मदत होऊ शकते.

द्राक्ष, डाळिंब, ऊस, केळी, टोमॅटो आणि विविध भाजीपाला पिकांमध्ये फर्टिगेशनच्या वापराचा अनुभव असल्याचे त्यांनी सांगितले.

त्यांच्या मते, सामान्य परिस्थितीत अतिरिक्त खर्चाच्या तुलनेत मार्जिनल कॉस्ट-बेनिफिट रेशो 3 ते 6 पर्यंत मिळण्याची शक्यता काही प्रात्यक्षिकांमध्ये दिसून आली आहे. म्हणजेच अतिरिक्त ₹1 खर्चामागे ₹3 ते ₹6 पर्यंत अतिरिक्त आर्थिक फायदा मिळू शकतो, मात्र प्रत्यक्ष फायदा पीक, जमीन, हवामान, बाजारभाव आणि व्यवस्थापनावर अवलंबून असतो.

प्रत्येक पिकासाठी स्वतंत्र खत व्यवस्थापन आवश्यक

सर्व पिकांना एकसारख्या पद्धतीने खत देण्याऐवजी क्रॉप-बेस्ड फर्टिगेशन शेड्यूल तयार करणे महत्त्वाचे आहे.

द्राक्ष, डाळिंब, ऊस, केळी, टोमॅटो यांसारख्या पिकांच्या अन्नद्रव्यांच्या गरजा वेगवेगळ्या असतात. त्यामुळे पिकाची अवस्था, मातीची चाचणी आणि पिकाची गरज लक्षात घेऊन खतांचे नियोजन करणे अधिक योग्य ठरते.

कोरडवाहू शेतकऱ्यांसाठीही संतुलित खत व्यवस्थापन गरजेचे

महाराष्ट्रातील मोठा शेती क्षेत्राचा भाग अजूनही पावसावर अवलंबून आहे. कापूस, सोयाबीन यांसारखी पिके मोठ्या प्रमाणावर कोरडवाहू भागात घेतली जातात.

या पिकांसाठीही पिकाच्या गरजेनुसार खत व्यवस्थापन करण्याची आवश्यकता आहे.

खत उद्योगात आता क्रॉप-स्पेसिफिक म्हणजे पिकानुसार विशेष खते उपलब्ध होत आहेत. त्यामुळे कापूस, सोयाबीन यांसारख्या पिकांसाठीही गरजेनुसार खत व्यवस्थापनाचे नियोजन करता येऊ शकते.

सूक्ष्म अन्नद्रव्यांची कमतरता ही मोठी समस्या

कोरडवाहू आणि पावसावर आधारित शेतीमध्ये सूक्ष्म अन्नद्रव्यांची कमतरता ही महत्त्वाची समस्या ठरू शकते.

फक्त नत्र, स्फुरद आणि पालाश या प्रमुख अन्नद्रव्यांवर लक्ष केंद्रित करून चालत नाही. पिकाच्या गरजेनुसार झिंक, बोरॉन, लोह यांसारख्या सूक्ष्म अन्नद्रव्यांचीही आवश्यकता असू शकते.

सूक्ष्म अन्नद्रव्यांची कमतरता असल्यास प्रमुख अन्नद्रव्यांचे पिकाकडून होणारे शोषण आणि त्यांचा वापरही प्रभावित होऊ शकतो.

त्यामुळे माती परीक्षणाच्या आधारे सूक्ष्म अन्नद्रव्यांचे व्यवस्थापन करणे महत्त्वाचे आहे.

पानांद्वारेही अन्नद्रव्यांचा पुरवठा करता येतो

पिकांना अन्नद्रव्ये देण्याचा आणखी एक पर्याय म्हणजे फोलिअर ॲप्लिकेशन म्हणजेच पानांद्वारे अन्नद्रव्यांचा पुरवठा.

योग्य परिस्थितीत आणि पिकाच्या गरजेनुसार काही प्रमाणात अन्नद्रव्ये पानांद्वारे देता येतात. मात्र कोणते अन्नद्रव्य, किती मात्रा आणि कोणत्या अवस्थेत द्यायचे यासाठी कृषी तज्ज्ञांचा सल्ला आणि उत्पादनाच्या लेबलवरील शिफारशी पाळणे आवश्यक आहे.

शेतकऱ्यांनी काय लक्षात ठेवावे?

खतांचा वापर करताना केवळ ‘जास्त खत म्हणजे जास्त उत्पादन’ असा विचार न करता योग्य खत + योग्य मात्रा + योग्य ठिकाण + योग्य वेळ या तत्त्वाचा विचार करणे गरजेचे आहे.

माती परीक्षण, पिकाची अवस्था, पाण्याची उपलब्धता आणि पिकाच्या अन्नद्रव्यांच्या गरजेनुसार खतांचे नियोजन केल्यास अनावश्यक खत खर्च कमी करण्यास आणि खतांचा कार्यक्षम वापर करण्यास मदत होऊ शकते.

निष्कर्ष

आजच्या काळात खतांचा संतुलित आणि कार्यक्षम वापर हा शेतीतील महत्त्वाचा विषय बनला आहे. पारंपरिक खतांचा अतिरेक करण्याऐवजी 4R तत्त्व, फर्टिगेशन, क्रॉप-बेस्ड खत व्यवस्थापन, सूक्ष्म अन्नद्रव्यांचे नियोजन आणि पिकाच्या गरजेनुसार खतांचा वापर यावर शेतकऱ्यांनी अधिक भर देणे आवश्यक आहे.

मात्र कोणतेही खत किंवा नवीन तंत्रज्ञान वापरण्यापूर्वी माती परीक्षण, पिकाची गरज आणि स्थानिक कृषी तज्ज्ञांची शिफारस लक्षात घेणे महत्त्वाचे आहे.