गोबरधन योजना: आता शेणातूनही होणार कमाई! केंद्र सरकारच्या नव्या योजनेचा शेतकरी आणि पशुपालकांना मोठा फायदा

शेती आणि पशुपालन हे एकमेकांना पूरक व्यवसाय आहेत. मात्र अनेकदा जनावरांच्या शेणाचा वापर केवळ शेणखत किंवा इंधन म्हणूनच केला जातो. आता केंद्र सरकारने गोबरधन (GOBARdhan – Galvanizing Organic Bio-Agro Resources Dhan) योजनेद्वारे शेण आणि सेंद्रिय कचऱ्याचे आर्थिक मूल्य वाढवण्याचा महत्त्वाकांक्षी निर्णय घेतला आहे. या योजनेमुळे पशुपालकांना अतिरिक्त उत्पन्न, गावांना स्वच्छता आणि देशाला स्वच्छ ऊर्जा मिळण्यास मदत होणार आहे.

गोबरधन योजना म्हणजे काय?

गोबरधन योजना 2018 मध्ये स्वच्छ भारत अभियान (ग्रामीण) अंतर्गत सुरू करण्यात आली. या योजनेचा मुख्य उद्देश गाय-म्हशीचे शेण, शेतीतील जैविक अवशेष, स्वयंपाकघरातील सेंद्रिय कचरा आणि इतर जैविक पदार्थांचे बायोगॅस, कॉम्प्रेस्ड बायोगॅस (CBG) आणि सेंद्रिय खतामध्ये रूपांतर करणे हा आहे. यामुळे कचऱ्याचे योग्य व्यवस्थापन होऊन त्यातून उत्पन्नाचा नवा स्रोत निर्माण होतो.

शेतकऱ्यांना आणि पशुपालकांना कसा फायदा?

या योजनेअंतर्गत पशुपालकांना त्यांच्या जनावरांच्या शेणाची विक्री करून अतिरिक्त उत्पन्न मिळू शकते. अनेक ठिकाणी बायोगॅस प्रकल्प आणि डेअरी संस्थांमार्फत शेण संकलनाची व्यवस्था केली जात आहे. शेणापासून तयार होणारा बायोगॅस स्वयंपाक, वीज निर्मिती आणि उद्योगांमध्ये वापरला जाऊ शकतो, तर उरलेली बायो-स्लरी उच्च दर्जाचे सेंद्रिय खत म्हणून वापरली जाते. यामुळे रासायनिक खतांवरील खर्चही कमी होतो.

सरकारकडून आर्थिक मदत

गोबरधन योजनेअंतर्गत सामुदायिक किंवा क्लस्टर आधारित बायोगॅस प्रकल्प उभारण्यासाठी प्रति जिल्हा ५० लाख रुपयांपर्यंत आर्थिक सहाय्य उपलब्ध आहे. ही मदत स्वच्छ भारत मिशन (ग्रामीण) फेज-II अंतर्गत दिली जाते. विविध मंत्रालये आणि विभागांच्या समन्वयातून या योजनेची अंमलबजावणी केली जात आहे.

ग्रामीण अर्थव्यवस्थेला चालना

गोबरधन योजनेमुळे केवळ शेतकऱ्यांनाच नव्हे तर ग्रामीण भागातील युवक आणि उद्योजकांनाही रोजगाराच्या नवीन संधी उपलब्ध होत आहेत. बायोगॅस प्रकल्प, सेंद्रिय खत उत्पादन, शेण संकलन आणि वाहतूक यांसारख्या क्षेत्रांमध्ये रोजगार निर्माण होत आहे. तसेच गावांमध्ये स्वच्छता सुधारण्यास आणि पर्यावरण संरक्षणासही मदत होत आहे.

पर्यावरणासाठीही फायदेशीर

शेण आणि जैविक कचऱ्याची उघड्यावर विल्हेवाट लावल्यामुळे हरितगृह वायूंचे उत्सर्जन वाढते. गोबरधन योजनेमुळे हा कचरा वैज्ञानिक पद्धतीने वापरला जातो. त्यामुळे मिथेन उत्सर्जन कमी होते, स्वच्छ ऊर्जा तयार होते आणि सेंद्रिय खतामुळे जमिनीची सुपीकताही वाढते.

कोण सहभागी होऊ शकतात?

या योजनेचा लाभ पुढील घटकांना मिळू शकतो:

• दुग्ध व्यवसाय करणारे शेतकरी
• पशुपालक
• ग्रामपंचायती
• शेतकरी उत्पादक कंपन्या (FPO)
• स्वयं सहाय्यता गट (SHG)
• बायोगॅस प्रकल्प उभारणारे उद्योजक

स्थानिक प्रशासन, ग्रामपंचायत किंवा संबंधित विभागाकडून योजनेबाबत अधिक माहिती मिळवता येते.

भविष्यातील संधी

देशभरात गोबरधन प्रकल्पांची संख्या वाढत असून अनेक जिल्ह्यांमध्ये कार्यरत बायोगॅस आणि CBG प्रकल्प ग्रामीण अर्थव्यवस्थेला हातभार लावत आहेत. यामुळे "Waste to Wealth" संकल्पनेला चालना मिळत असून शाश्वत शेती आणि स्वच्छ ऊर्जेच्या दिशेने भारत वेगाने वाटचाल करत आहे.

गोबरधन योजना ही केवळ शेण व्यवस्थापनाची योजना नसून शेतकरी, पशुपालक आणि ग्रामीण भागासाठी उत्पन्न वाढवणारी, पर्यावरणपूरक आणि रोजगारनिर्मिती करणारी महत्त्वाची योजना आहे. जनावरांच्या शेणापासून बायोगॅस आणि सेंद्रिय खत तयार करून आर्थिक लाभ मिळवण्याची ही मोठी संधी आहे. पशुपालन व्यवसाय करणाऱ्या शेतकऱ्यांनी या योजनेची माहिती घेऊन स्थानिक प्रशासनाशी संपर्क साधल्यास भविष्यात अतिरिक्त उत्पन्नाचा नवा मार्ग खुला होऊ शकतो.