हळद आणि आले पिकावरील कंदकुज व मुळकुज रोगाचे व्यवस्थापन; शेतकऱ्यांनी काय काळजी घ्यावी?

हळद आणि आले पिकामध्ये कंदकुज आणि मुळकुज रोगाचा प्रादुर्भाव झाल्यास मोठ्या प्रमाणात नुकसान होऊ शकते. सुरुवातीला कंदमाशीच्या प्रादुर्भावामुळे कंदाला इजा होते. कंदमाशीच्या अळ्या कंदामध्ये शिरून कंद पोखरतात. त्यामुळे जमिनीत आढळणाऱ्या हानिकारक बुरशींचा कंदामध्ये प्रवेश होण्याची शक्यता वाढते.

या रोगासाठी पिथियम, फ्युजेरियम, रायझोक्टोनिया, स्क्लेरोशियम आणि फायटोफ्थोरा यांसारख्या बुरशी कारणीभूत ठरू शकतात. पिथियम आणि फायटोफ्थोरामुळे ओली कंदकुज, तर फ्युजेरियम, रायझोक्टोनिया आणि स्क्लेरोशियममुळे कोरडी किंवा शुष्क कंदकुज होऊ शकते.

कंदकुज व मुळकुज रोगाची लक्षणे

रोगाचा प्रादुर्भाव झालेल्या हळद किंवा आले पिकातील झाड बुंध्याजवळून मलूल होऊ लागते. त्यानंतर पाने पिवळी पडून शेंड्याकडून करपण्यास सुरुवात होते. प्रादुर्भाव वाढल्यास कंदकुज होऊन संपूर्ण झाड जळून गेल्यासारखे दिसू शकते.

विशेषतः ज्या जमिनीत पाण्याचा निचरा योग्य प्रकारे होत नाही किंवा अतिशय भारी, चिबड्या जमिनीत हा रोग अधिक प्रमाणात दिसून येऊ शकतो.

कंदकुज व मुळकुज रोग टाळण्यासाठी उपाय

१. योग्य जमिनीची निवड करा

हळद आणि आले लागवडीसाठी अतिशय भारी, पाणथळ, खारवट किंवा चिबड जमीन टाळावी. मध्यम प्रतीची, भुसभुशीत आणि पाण्याचा चांगला निचरा होणारी जमीन निवडावी.

२. पीक फेरपालट करा

एकाच शेतात सतत हळद किंवा आले पिकाची लागवड करू नये. योग्य पद्धतीने पीक फेरपालट करणे आवश्यक आहे.

३. निरोगी बेणे वापरा

लागवडीपूर्वी निरोगी आणि उच्च प्रतीचे, कीड व रोगविरहित मातृकंद निवडावा. कुजलेले किंवा खराब झालेले मातृकंद वेगळे करून त्यांचा नायनाट करावा.

लागवडीपूर्वी बेणे प्रक्रिया

PDF मधील शिफारशीनुसार, हळद व आले लागवडीपूर्वी कंदमाशी आणि कंदकुज प्रतिबंधासाठी क्विनॉलफॉस 25% प्रवाही 20 मिली + कार्बेन्डाझिम 50% पाण्यात विरघळणारी भुकटी 10 ग्रॅम + 10 लिटर पाणी या प्रमाणात द्रावण तयार करून बेण्याची प्रक्रिया करावी.

त्यानंतर साधारण अर्ध्या तासाने 100 मिली द्रव स्वरूपातील ट्रायकोडर्मा किंवा 100 ग्रॅम पावडर स्वरूपातील ट्रायकोडर्मा + 10 लिटर पाणी या प्रमाणात द्रावण तयार करून त्यामध्ये बेण्याची प्रक्रिया करून लागवड करावी.

महत्त्वाचे: रासायनिक कीटकनाशक किंवा बुरशीनाशक वापरण्यापूर्वी स्थानिक तज्ज्ञांचा सल्ला आणि उत्पादनाच्या लेबलवरील शिफारशी तपासणे आवश्यक आहे.

शेतात पाणी साचू देऊ नका

पाणी धरून ठेवणाऱ्या चिबड्या जमिनीत हळद किंवा आले लागवड केली असल्यास विशेष काळजी घ्यावी. साधारण जुलै ते ऑक्टोबर या कालावधीत अतिरिक्त पाण्याचा निचरा करण्यासाठी शेतात चर काढून पाणी शेताबाहेर काढावे.

उघडे पडलेले कंद मातीने झाकावेत

हळद किंवा आले पिकाचे कंद उघडे पडले असल्यास ते मातीने झाकून घ्यावेत. यामुळे कंदमाशीपासून संरक्षण मिळण्यास आणि कंदकुज रोगाचा धोका कमी करण्यास मदत होऊ शकते.

ट्रायकोडर्माचा वापर

हळद लागवडीनंतर साधारण दोन ते अडीच महिन्यांनी, दुसऱ्या खुरपणीच्या वेळी प्रति एकर २ ते ३ किलो ट्रायकोडर्मा + ५० ते १०० किलो चांगले कुजलेले शेणखत मिसळून जमिनीत ओल असताना द्यावे. हे मिश्रण खुरप्याच्या साहाय्याने जमिनीत मिसळून त्यानंतर हलके पाणी द्यावे.

तसेच हळद व आले पिकाच्या वेगवेगळ्या अवस्थेत तज्ज्ञांच्या सल्ल्याने ट्रायकोडर्मा प्रति एकर साधारण २ ते ३ लिटर ठिबक सिंचनाद्वारे जमिनीत कंदकुज व मुळकुज रोगाच्या प्रतिबंधासाठी आणि व्यवस्थापनासाठी गरजेनुसार वापरता येतो.

आंतरमशागत करताना कंदाला इजा होऊ देऊ नका

खुरपणी किंवा आंतरमशागत करताना हळद व आले पिकातील कंदाला इजा होणार नाही याची विशेष काळजी घ्यावी. कंदाला झालेली इजा रोगकारक बुरशीच्या प्रवेशासाठी कारणीभूत ठरू शकते.

रोगाचा प्रादुर्भाव झाल्यास काय करावे?

प्रतिबंधात्मक उपाय करूनही कंदकुज किंवा मुळकुज रोगाचा प्रादुर्भाव दिसून आल्यास प्रथम योग्य निदान करणे आवश्यक आहे.

PDF मधील माहितीनुसार, तज्ज्ञांच्या मार्गदर्शनाखाली गरज असल्यास कॉपर ऑक्सिक्लोराईड प्रति एकर १ ते १.५ किलो + २०० लिटर पाणी या प्रमाणात द्रावण तयार करून झाडाच्या बुंध्याजवळ जमिनीत आळवणी (Drenching) करता येते. विशेषतः जुलै ते सप्टेंबर या कालावधीत प्रादुर्भाव लक्षात घेऊन योग्य निदान व तज्ज्ञांच्या सल्ल्यानुसार या उपायाचा अवलंब करावा.

शेतकऱ्यांसाठी महत्त्वाची सूचना

कंदकुज आणि मुळकुज रोगाचे व्यवस्थापन करताना केवळ एका उपायावर अवलंबून न राहता एकात्मिक रोग व्यवस्थापन पद्धतीचा अवलंब करणे महत्त्वाचे आहे.

स्थानिक कृषी तज्ज्ञांचा सल्ला घेऊन रोगाचे योग्य निदान करावे. कोणतेही कीटकनाशक किंवा बुरशीनाशक वापरण्यापूर्वी लेबल क्लेम, शिफारशी आणि सुरक्षित वापर पद्धतीची खात्री करावी. संबंधित कृषी विद्यापीठाच्या शिफारशींचा संदर्भ घेऊनच आवश्यक उपाययोजना करावी.