तूर पिकातून अधिक उत्पादन कसे मिळवावे? सुधारित लागवड तंत्रज्ञान आणि व्यवस्थापनाची संपूर्ण माहिती

तूर हे महाराष्ट्रातील प्रमुख कडधान्य पीक असून शेतकऱ्यांसाठी उत्पन्नाचा महत्त्वाचा स्रोत आहे. तुरीला बाजारात नेहमीच चांगली मागणी असते आणि डाळ उत्पादनासाठी तिचे विशेष महत्त्व आहे. मात्र हवामानातील बदल, कीड-रोगांचा प्रादुर्भाव आणि चुकीचे व्यवस्थापन यामुळे अनेकदा अपेक्षित उत्पादन मिळत नाही. योग्य सुधारित लागवड तंत्रज्ञानाचा अवलंब केल्यास तूर पिकाचे उत्पादन आणि नफा दोन्ही वाढवता येतात.

तूर लागवडीचे महत्त्व

तूर हे कमी खर्चात घेता येणारे आणि दुष्काळी परिस्थितीतही तग धरणारे पीक आहे. तूर जमिनीची सुपीकता वाढवण्यास मदत करते कारण तिच्या मुळांवरील गाठी हवेतून नत्र स्थिरीकरण करतात. त्यामुळे पुढील पिकांनाही फायदा होतो.

जमिनीची निवड आणि तयारी

तूर पिकासाठी मध्यम ते भारी, चांगला निचरा होणारी जमीन योग्य ठरते. जमिनीचा सामू (pH) 6.5 ते 8.0 दरम्यान असावा.

जमीन तयार करताना

• एक खोल नांगरट करावी.
• दोन ते तीन कुळवाच्या पाळ्या द्याव्यात.
• शेवटच्या कुळवणीवेळी चांगले कुजलेले शेणखत मिसळावे.
• पाण्याचा निचरा होईल याची काळजी घ्यावी.
•  

सुधारित वाणांची निवड

अधिक उत्पादनासाठी सुधारित आणि रोगप्रतिकारक वाणांची निवड अत्यंत महत्त्वाची आहे.

शिफारस केलेले वाण

• बीएसएमआर-736
• बीएसएमआर-853
• विपुला
• आयसीपीएल-87119 (आशा)
• पीकेव्ही तारा
• फुले तूर-12

हे वाण अधिक उत्पादनक्षम असून रोगांना तुलनेने प्रतिकारक्षम आहेत.

बियाणे प्रक्रिया आवश्यक

पेरणीपूर्वी बियाण्यावर प्रक्रिया केल्यास उगवण चांगली होते आणि रोगांचा प्रादुर्भाव कमी होतो.

बियाणे प्रक्रिया

• ट्रायकोडर्मा 5 ग्रॅम प्रति किलो बियाणे
• रायझोबियम आणि पीएसबी कल्चरची प्रक्रिया
• बुरशीनाशकांची शिफारशीनुसार प्रक्रिया
•  

पेरणीचे योग्य नियोजन

मान्सूनचा पहिला समाधानकारक पाऊस झाल्यानंतर तुरीची पेरणी करावी.

अंतर

• ओळीत अंतर : 90 ते 120 सेंमी
• दोन रोपांमधील अंतर : 20 ते 30 सेंमी

योग्य अंतर ठेवल्यास झाडांची वाढ चांगली होते आणि उत्पादन वाढते.

खत व्यवस्थापन

तूर पिकासाठी संतुलित खत व्यवस्थापन आवश्यक आहे.

शिफारस

• शेणखत : 5 ते 10 टन प्रति हेक्टर
• नत्र : 25 किलो प्रति हेक्टर
• स्फुरद : 50 किलो प्रति हेक्टर

जमिनीच्या परीक्षणानुसार खतांचा वापर करावा.

तण नियंत्रण

पेरणीनंतर सुरुवातीचे 45 दिवस तण नियंत्रण अत्यंत महत्त्वाचे असते.

उपाय

• वेळेवर कोळपणी
• खुरपणी
• आवश्यकतेनुसार तणनाशकांचा वापर
•  

कीड व रोग व्यवस्थापन

तुरीमध्ये शेंगा पोखरणारी अळी, फुलकिडे आणि मर रोगाचा प्रादुर्भाव आढळतो.

प्रतिबंधात्मक उपाय

• फेरपालट करावी
• सापळ्यांचा वापर करावा
• जैविक नियंत्रणाचा अवलंब करावा
• तज्ज्ञांच्या सल्ल्यानुसार कीटकनाशकांची फवारणी करावी

पाणी व्यवस्थापन

तूर हे प्रामुख्याने पावसावर आधारित पीक असले तरी फुलोरा आणि शेंगा भरण्याच्या अवस्थेत ओलाव्याची कमतरता भासल्यास हलके सिंचन दिल्यास उत्पादन वाढते.

आंतरपीक पद्धतीचा फायदा

तूरसोबत सोयाबीन, मूग, उडीद किंवा कापूस यांसारखी आंतरपिके घेतल्यास जोखीम कमी होते आणि अतिरिक्त उत्पन्न मिळते.

काढणी आणि साठवणूक

शेंगा पूर्णपणे पक्व झाल्यानंतर काढणी करावी. धान्य चांगले वाळवून सुरक्षित ठिकाणी साठवावे जेणेकरून साठवणूक कीड टाळता येईल.

तूर पिकातून अधिक उत्पादन मिळवण्यासाठी योग्य वाणांची निवड, बियाणे प्रक्रिया, संतुलित खत व्यवस्थापन, तण नियंत्रण आणि कीड-रोग व्यवस्थापन या बाबींवर विशेष लक्ष देणे आवश्यक आहे. सुधारित लागवड तंत्रज्ञानाचा अवलंब केल्यास शेतकरी तूर पिकातून अधिक उत्पादन आणि अधिक नफा मिळवू शकतात. खरीप हंगामात तूर हे कमी खर्चात चांगला परतावा देणारे पीक ठरू शकते.