आंतरपीक लागवडीत तणनियंत्रणासाठी योग्य तणनाशकाची निवड का महत्त्वाची? जाणून घ्या प्रभावी व्यवस्थापन

आंतरपीक (Intercropping) पद्धत ही शेतकऱ्यांसाठी अधिक उत्पादन, जमिनीचा कार्यक्षम वापर आणि अतिरिक्त उत्पन्न मिळवून देणारी प्रभावी शेती पद्धत आहे. सोयाबीन-तूर, ऊस-हरभरा, कापूस-उडीद, मका-डाळी यांसारख्या अनेक आंतरपीक पद्धती महाराष्ट्रात मोठ्या प्रमाणावर वापरल्या जातात. मात्र, आंतरपीक लागवडीत सर्वात मोठी समस्या म्हणजे तणांचे नियंत्रण. योग्य वेळी तणांचे व्यवस्थापन न झाल्यास पिकांची वाढ खुंटते, अन्नद्रव्यांसाठी स्पर्धा वाढते आणि उत्पादनात मोठी घट येते.

यामुळे आंतरपीक पद्धतीमध्ये तणनाशकांची निवड अत्यंत काळजीपूर्वक करणे आवश्यक आहे. प्रत्येक तणनाशक सर्व पिकांसाठी सुरक्षित नसते. चुकीच्या तणनाशकामुळे मुख्य पीक किंवा आंतरपीक दोन्हींचे नुकसान होऊ शकते. त्यामुळे तणांचा प्रकार, पिकांची अवस्था आणि शिफारस केलेले तणनाशक यांचा विचार करूनच फवारणी करावी.

आंतरपीक लागवडीत तणांचे नुकसान

तण पिकांशी पाणी, अन्नद्रव्ये, सूर्यप्रकाश आणि जागेसाठी स्पर्धा करतात. सुरुवातीच्या वाढीच्या अवस्थेत तणांचा प्रादुर्भाव वाढल्यास पिकांची वाढ मंदावते आणि उत्पादन क्षमता कमी होते. काही तण कीड व रोगांचे आश्रयस्थानही बनतात. त्यामुळे वेळेवर तणनियंत्रण करणे अत्यावश्यक आहे.

आंतरपीक लागवडीत तणनाशकाची निवड कशी करावी?

आंतरपीक शेतीमध्ये दोन किंवा अधिक पिके एकत्र घेतली जात असल्यामुळे तणनाशक निवडताना विशेष काळजी आवश्यक असते.

• दोन्ही पिकांसाठी सुरक्षित तणनाशक निवडावे.
• तणांचा प्रकार (गवतवर्गीय, रुंदपान किंवा मिश्र तणे) ओळखावा.
• तणनाशक योग्य वाढीच्या अवस्थेत वापरावे.
• शिफारस केलेले प्रमाण आणि पाण्याचे प्रमाण पाळावे.
• कृषी विद्यापीठ किंवा कृषी तज्ज्ञांच्या शिफारसीनुसारच तणनाशक वापरावे.

संशोधनात असे दिसून आले आहे की आंतरपीक प्रणालीमध्ये निवडक (Selective) तणनाशकांचा वापर अधिक सुरक्षित आणि परिणामकारक ठरतो.

पूर्व-उगवण (Pre-Emergence) आणि पश्चात-उगवण (Post-Emergence) तणनाशके

पूर्व-उगवण तणनाशके

पेरणीनंतर आणि तण उगवण्यापूर्वी वापरली जाणारी तणनाशके तणांच्या उगवणीवर नियंत्रण ठेवतात. सुरुवातीच्या अवस्थेत तणांचा दबाव कमी करण्यासाठी ही प्रभावी ठरतात.

पश्चात-उगवण तणनाशके

तण उगवल्यानंतर त्यांची वाढ नियंत्रित करण्यासाठी या प्रकारची तणनाशके वापरली जातात. मात्र पिकाच्या वाढीच्या अवस्थेनुसार आणि तणांच्या प्रकारानुसार योग्य उत्पादनाची निवड करणे आवश्यक असते.

आंतरपीक लागवडीत तणनाशक वापरताना घ्यावयाची काळजी

• लेबलवरील सर्व सूचना काळजीपूर्वक वाचा.
• शिफारस केलेल्या डोसपेक्षा अधिक प्रमाण वापरू नका.
• जोरदार वाऱ्यात फवारणी टाळा.
• पावसाचा अंदाज असल्यास फवारणी पुढे ढकला.
• फवारणी यंत्राची योग्य कॅलिब्रेशन करा.
• संरक्षक साधनांचा वापर करा.
• उर्वरित द्रावण पाण्याच्या स्रोतांमध्ये टाकू नका.
•  

एकात्मिक तण व्यवस्थापनाचा अवलंब करा

फक्त तणनाशकांवर अवलंबून राहणे योग्य नाही. तज्ज्ञांच्या मते खालील उपायांचा एकत्रित वापर अधिक फायदेशीर ठरतो.

• वेळेवर कोळपणी
• मल्चिंग
• पीक फेरपालट
• योग्य आंतरपीक रचना
• तणनाशकांचा मर्यादित आणि शिफारस केलेला वापर

या उपायांमुळे तणांचा दबाव कमी होतो तसेच तणनाशक प्रतिकारशक्ती (Herbicide Resistance) निर्माण होण्याचा धोका कमी होतो.

योग्य तणनियंत्रणाचे फायदे

• पिकांची जोमदार वाढ
• पाणी व खतांचा कार्यक्षम वापर
• उत्पादनात वाढ
• उत्पादन खर्चात बचत
• दर्जेदार आणि निरोगी पीक
• अधिक आर्थिक परतावा

आंतरपीक लागवडीत तणनियंत्रण हे उत्पादन वाढविण्यासाठी अत्यंत महत्त्वाचे आहे. मात्र, प्रत्येक आंतरपीक प्रणालीसाठी एकच तणनाशक योग्य असेलच असे नाही. त्यामुळे तणांचा प्रकार, पिकांची अवस्था आणि अधिकृत कृषी शिफारसी लक्षात घेऊनच तणनाशकाची निवड करावी. रासायनिक तणनाशकांसोबत यांत्रिक आणि जैविक उपायांचा समन्वय साधल्यास अधिक सुरक्षित, शाश्वत आणि फायदेशीर तण व्यवस्थापन करता येते, ज्याचा थेट फायदा शेतकऱ्यांच्या उत्पादनात आणि उत्पन्नात होतो.