विहिरींची पाणीपातळी घटली, गावांमध्ये पाणीटंचाई! काय आहे जलतारा उपक्रम?

महाराष्ट्रातील अनेक भागांमध्ये भूजल पातळी कमी होणे, विहिरींचे पाणी आटणे आणि सिंचनासाठी पाण्याची कमतरता जाणवणे ही गंभीर समस्या बनत आहे. पाऊस पडूनही त्यातील मोठ्या प्रमाणातील पाणी वाहून जाते आणि जमिनीत पुरेशा प्रमाणात मुरत नाही. या समस्येवर उपाय शोधण्यासाठी जलतारा उपक्रम महत्त्वाचा ठरत आहे. या उपक्रमाचा उद्देश पावसाचे पाणी जमिनीत मुरवून भूजल पुनर्भरणाला चालना देणे हा आहे.

१. जलतारा उपक्रम म्हणजे काय?

जलतारा हा पावसाचे पाणी जमिनीत मुरवण्यासाठी शेतात विशिष्ट आकाराचे पुनर्भरण खड्डे तयार करण्याचा उपक्रम आहे. जालना जिल्ह्यात सेव्ह ग्राउंडवॉटर फाउंडेशनच्या माध्यमातून या पद्धतीवर काम करण्यात आले आहे. काही ठिकाणी आर्ट ऑफ लिव्हिंग आणि स्थानिक समुदायांचाही सहभाग आहे.

या पद्धतीत शेतातील पावसाचे पाणी सखल भागात गोळा करून ते जमिनीच्या खोल थरांपर्यंत पोहोचण्यास मदत केली जाते. त्यामुळे पावसाचे पाणी वाहून जाण्याऐवजी जमिनीत मुरण्याची शक्यता वाढते.

२. जलतारा खड्ड्यांची रचना कशी असते?

जलतारा पद्धतीतील खड्डे साधारणपणे ४ फूट लांब, ४ फूट रुंद आणि ६ फूट खोल असू शकतात. त्यामध्ये दगड, खडी आणि योग्य आकाराचे इतर साहित्य थरांमध्ये भरले जाते. यामुळे पाणी जमिनीत मुरण्यासाठी मार्ग तयार होण्यास मदत होते.

मात्र, प्रत्येक शेतात एकाच प्रकारचे खड्डे तयार करणे योग्य ठरेलच असे नाही. जमिनीचा प्रकार, भूगर्भातील खडकांची रचना, पाण्याचा नैसर्गिक प्रवाह आणि भूजलाची स्थिती तपासूनच तज्ज्ञांच्या मार्गदर्शनाखाली त्यांची जागा व रचना निश्चित करावी. 

३. जलतारा उपक्रमाचे शेतकऱ्यांना होणारे संभाव्य फायदे

भूजल पुनर्भरण: पावसाचे पाणी जमिनीत मुरल्याने भूजलसाठा वाढण्यास मदत होऊ शकते.

विहिरींच्या पाणीपातळीत सुधारणा: योग्य भूगर्भीय परिस्थितीत भूजल पुनर्भरणामुळे विहिरींमधील पाण्याची उपलब्धता सुधारू शकते.

पाणी साचण्याची समस्या कमी होण्यास मदत: शेतातील सखल भागात पाणी साचत असल्यास योग्य पुनर्भरण रचनेमुळे पाण्याचा निचरा सुधारण्याची शक्यता असते.

शेतीसाठी पाण्याची उपलब्धता: भूजलसाठा सुधारल्यास सिंचनासाठी पाणी उपलब्ध होण्यास मदत होऊ शकते. मात्र, याची हमी प्रत्येक ठिकाणी देता येत नाही. 

४. जलतारा उपक्रमात लोकसहभागाचे महत्त्व

जलसंधारणाचे काम यशस्वी होण्यासाठी ग्रामपंचायत, शेतकरी, स्थानिक संस्था आणि जलव्यवस्थापन तज्ज्ञांचा सहभाग आवश्यक आहे. गावातील पाणलोट क्षेत्राचा अभ्यास, पावसाच्या पाण्याचा प्रवाह, विहिरींच्या पाणीपातळीची नोंद आणि तयार केलेल्या संरचनांची देखभाल यावर भर द्यावा.

५. शेतकऱ्यांनी काय काळजी घ्यावी?

जलतारा खड्डे खोदण्यापूर्वी स्थानिक कृषी किंवा भूजल तज्ज्ञांचा सल्ला घ्यावा. दूषित पाणी थेट जमिनीत मुरणार नाही, याची काळजी घ्यावी. तसेच भूजल पुनर्भरणाबरोबरच ठिबक सिंचन, पावसाचे पाणी साठवणे आणि पिकांच्या गरजेनुसार पाणी वापरणे या उपायांचाही अवलंब करावा.

विहिरींची घटती पाणीपातळी आणि पाणीटंचाईवर मात करण्यासाठी जलतारा उपक्रम हा एक संभाव्य जलसंधारण उपाय आहे. स्थानिक परिस्थितीचा अभ्यास, योग्य रचना आणि लोकसहभाग यांच्या मदतीने पावसाच्या पाण्याचा अधिक चांगला उपयोग करता येऊ शकतो.