सिंधुदुर्गात जांभूळ हंगाम लांबला! उत्पादनात मोठी घट, पण दरात मात्र विक्रमी तेजी; पहा काय आहे स्थिती

प्रस्तावना: कोकणचा मेवा म्हणून ओळखल्या जाणाऱ्या 'जांभळा'साठी सिंधुदुर्ग जिल्हा प्रसिद्ध आहे. दरवर्षी मार्चच्या दुसऱ्या आठवड्यात जांभळाचा हंगाम दिमाखात सुरू होतो आणि बाजारपेठ जांभळांनी फुलून जाते. मात्र, यंदा सिंधुदुर्गात चित्र काहीसे वेगळे आणि चिंताजनक आहे. हवामानातील लहरीपणामुळे यंदाचा जांभूळ हंगाम केवळ लांबलाच नाही, तर उत्पादनातही मोठी घट झाली आहे. याचा थेट परिणाम व्यापारी आणि शेतकरी यांच्या अर्थकारणावर झाला असून, बाजारपेठेत जांभळाचे दर गगनाला भिडले आहेत.

 हवामानाचा तडाखा आणि लांबलेला हंगाम

यंदा सिंधुदुर्गात जांभूळ हंगामाला तब्बल २० ते २५ दिवस उशिरा सुरुवात झाली आहे. या विलंबामागे निसर्गाची दोन मुख्य कारणे आहेत: १. लांबलेला पाऊस: परतीच्या पावसाने घेतलेली ओढ आणि अवकाळी पावसामुळे जांभळाच्या मोहोरावर आणि फळधारणेवर विपरित परिणाम झाला. २. थंडीतील चढ-उतार: थंडीच्या काळात तापमानात झालेल्या सततच्या बदलांमुळे एकाच झाडावर सध्या विसंगत परिस्थिती पाहायला मिळत आहे. काही जांभळे पूर्ण पिकली आहेत, तर काही अजूनही हिरवी किंवा अर्धवट अवस्थेत आहेत. यामुळे काढणी आणि निवड प्रक्रिया शेतकऱ्यांसाठी अत्यंत कठीण आणि खर्चीक बनली आहे.

 बाजारात तुटवडा आणि दराचा 'कडका'

उत्पादन कमी असल्यामुळे सध्या बाजारात जांभळाचा पुरवठा मागणीपेक्षा अत्यंत कमी आहे. याचा परिणाम असा झाला की, जांभळाला सध्या २५० ते ३०० रुपये प्रति किलो इतका उच्चांकी दर मिळत आहे. जरी दर जास्त असले, तरी शेतकऱ्यांच्या हातात मुळात मालच कमी असल्याने त्यांना अपेक्षित नफा मिळत नाहीये. दुसरीकडे, ग्राहकही वाढलेल्या किमतींमुळे जांभूळ खरेदी करताना हात आखडता घेत आहेत.

 प्रमुख उत्पादक पट्ट्याला फटका

सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील जांभूळ उत्पादनाचे केंद्र मानले जाणाऱ्या भागांमध्ये सध्या चिंतेचे वातावरण आहे. विशेषतः:

• सावंतवाडी, निरुखे, कुंदे, आकेरी

• आंब्रड, माणगाव, कालेली आणि कोलगाव या भागांत मोठ्या प्रमाणावर जांभूळ लागवड असून, येथील शेतकऱ्यांचे वार्षिक अर्थकारण या हंगामावर अवलंबून असते. यंदा उत्पादन घटल्याने आणि काढणी प्रक्रियेतील गुंतागुंतीमुळे या भागातील शेतकऱ्यांचे आर्थिक बजेट डळमळीत होण्याची भीती व्यक्त केली जात आहे.

 शेतकऱ्यांसाठी 'कृषी क्रांती'चा दृष्टिकोन

कोकणातील फळबागांना आता हवामान बदलाचा (Climate Change) मोठा फटका बसू लागला आहे. अशा परिस्थितीत:

• शेतकऱ्यांनी पिकांच्या काढणीनंतरच्या व्यवस्थापनावर (Post-harvest management) लक्ष द्यावे.

• एकाच वेळी सर्व माल बाजारात न पाठवता, ग्रेडिंग करून दर्जेदार माल पाठवल्यास अधिक चांगला दर मिळू शकतो.

• हवामानातील बदलांशी जुळवून घेणाऱ्या सुधारित जातींच्या लागवडीवर भविष्यात विचार करणे गरजेचे आहे.

 सिंधुदुर्गातील जांभूळ हंगाम यंदा आव्हानात्मक ठरला आहे. उशिरा का होईना हंगाम सुरू झाला असला, तरी कमी उत्पादनामुळे व्यापारी आणि शेतकरी दोघेही त्रस्त आहेत. आगामी दिवसांत हवामान स्थिर राहिल्यास काही प्रमाणात दिलासा मिळू शकेल, मात्र एकूणच यंदा जांभळाची चव ग्राहकांसाठी 'महागडी' ठरणार आहे.