चाऱ्याचे अर्थशास्त्र बिघडले! हिरवा चारा मुबलक पण कडब्याचे दर गगनाला; मोडनिंब भागातील स्थिती

 ग्रामीण भागात शेतीला जोडधंदा म्हणून पशुपालन मोठ्या प्रमाणावर केले जाते. मात्र, सध्या पशुपालक शेतकरी एका विचित्र पेचात सापडला आहे. एकीकडे शेतात हिरवा चारा मुबलक असूनही त्याला उठाव नाही, तर दुसरीकडे सुक्या चाऱ्याचे (कडब्याचे) दर आवाक्याबाहेर गेले आहेत. सोलापूर जिल्ह्यातील मोडनिंब आणि परिसरात सध्या हेच चित्र पाहायला मिळत आहे.

१. कडब्याचे उत्पादन का घटले?

मोडनिंब आणि आसपासच्या भागात एकेकाळी ज्वारीचे कोठार मानले जायचे. मात्र, बदलत्या काळानुसार शेतकऱ्यांनी आपल्या पीक पद्धतीत मोठा बदल केला आहे

• नगदी पिकांकडे कल: ज्वारीऐवजी आता शेतकरी ऊस, गहू आणि मका यांसारख्या पिकांना जास्त प्राधान्य देत आहेत.

•  

• ज्वारीचे क्षेत्र घटले: ज्वारीचा पेरा कमी झाल्यामुळे सहाजिकच कडब्याचे उत्पादनही निम्म्यावर आले आहे.

•  

• आवक कमी, मागणी जास्त: बाजारात कडब्याची आवक घटल्याने मागणी वाढली आहे, ज्याचा थेट परिणाम दरांवर झाला आहे.

•  

२. कडब्याचे दर २८०० रुपयांच्या पार!

उत्पादन घटल्यामुळे पालेदार आणि दर्जेदार कडब्याचे दर आता प्रतिशेकडा २८०० रुपयांपर्यंत पोहोचले आहेत. दूध उत्पादक शेतकऱ्यांसाठी सुका चारा हा अत्यंत महत्त्वाचा असतो, मात्र एवढ्या महागड्या दराने कडबा खरेदी करणे आता शेतकऱ्यांच्या खिशाला परवडणारे राहिलेले नाही. यामुळे दुधाचा उत्पादन खर्च वाढून नफा कमी होत आहे.

३. हिरव्या चाऱ्याची दुरावस्था: सोशल मीडियावर जाहिरातींची वेळ

कडब्याची टंचाई असताना दुसरीकडे शेतात हिरवा चारा (मकवान, कडवळ) मोठ्या प्रमाणावर उपलब्ध आहे. मात्र, त्याचे चित्र अगदी उलट आहे:

• दरात मोठी घसरण: हिरवा चारा मुबलक असल्याने त्याचे दर पूर्णपणे कोसळले आहेत.

•  

• ग्राहक मिळेना: चारा कापणीला आला असूनही खरेदीसाठी ग्राहक मिळत नसल्याने शेतकरी हवालदिल झाला आहे.

•  

• सोशल मीडियाचा आधार: शेतकरी आता आपला हिरवा चारा विकण्यासाठी व्हॉट्सॲप, फेसबुक आणि इतर सोशल मीडियावर जाहिराती देत आहेत. "चारा उपलब्ध आहे, त्वरित संपर्क साधा" अशा पोस्ट्स सगळीकडे दिसत आहेत, तरीही अपेक्षित प्रतिसाद मिळत नाहीये.

४. पशुपालकांसमोर दुहेरी संकट

शेतकऱ्यांकडे सध्या दोन मोठी संकटे आहेत. पहिले म्हणजे महागडा सुका चारा खरेदी करणे आणि दुसरे म्हणजे स्वतःकडील हिरवा चारा विकता न येणे. जनावरांच्या आहारात केवळ हिरवा चारा देऊन चालत नाही, त्याला सुक्या चाऱ्याची जोड द्यावीच लागते. मात्र कडब्याचे वाढलेले दर पशुपालकांचे बजेट कोलमडवत आहेत.

५. उपाय काय?

• ज्वारीच्या पेरणीला प्रोत्साहन: चाऱ्याची टंचाई दूर करण्यासाठी शासनाने ज्वारीच्या पेरणीसाठी विशेष प्रोत्साहन दिले पाहिजे.

•  

• चारा साठवणूक: मुबलक असलेल्या हिरव्या चाऱ्याचा 'मुरघास' (Silage) बनवून तो साठवून ठेवल्यास भविष्यात टंचाईच्या काळात तो कामाला येऊ शकतो.

•  

• थेट विक्री: चारा उत्पादक आणि पशुपालक यांच्यात थेट दुवा साधण्यासाठी स्थानिक बाजार समित्यांनी पुढाकार घेणे गरजेचे आहे.

शेतीतील पीक पद्धतीचा बदल केवळ धान्यापुरता मर्यादित नसून त्याचा परिणाम पशुधनाच्या चाऱ्यावरही होत आहे. हिरवा चारा असूनही बाजारभाव नसल्याने आणि कडबा महाग झाल्याने शेतकरी दोन्ही बाजूंनी भरडला जात आहे.