कामगंध सापळ्यांचा वापर करून पिकांवरील पतंगवर्गीय किडींचे प्रभावी व्यवस्थापन; शेतकऱ्यांसाठी महत्त्वाची माहिती

शेतकरी बांधवांनो, पिकांवरील विविध किडींचे वेळीच व्यवस्थापन करणे अत्यंत महत्त्वाचे आहे. किडींच्या नियंत्रणासाठी रासायनिक कीटकनाशकांबरोबरच एकात्मिक कीड व्यवस्थापनामध्ये कामगंध सापळे (Pheromone Traps) यांचा प्रभावीपणे वापर करता येतो.

कीटक आपल्या स्वजातीयांशी संपर्क साधण्यासाठी शरीरातून विशिष्ट गंध असलेली रसायने वातावरणात सोडतात. या रसायनांमुळे त्यांच्यामध्ये विशिष्ट प्रतिक्रिया निर्माण होऊन संदेशवहनाचे काम होते. या रसायनांना इंग्रजीमध्ये फेरोमोन (Pheromone) असे म्हणतात.

काही प्रमुख किडींसाठी कृत्रिम पद्धतीने तयार केलेले फेरोमोन बाजारात उपलब्ध आहेत. विशेषतः मादी पतंगाकडून सोडल्या जाणाऱ्या कामगंधामुळे नर पतंग आकर्षित होतात. या नैसर्गिक गुणधर्माचा वापर करून सापळ्यांच्या माध्यमातून नर पतंगांना आकर्षित करून पकडता येते आणि किडींच्या पुढील प्रजोत्पादनाला आळा घालता येतो.

कामगंध सापळ्यांचा उपयोग कशासाठी केला जातो?

कामगंध सापळ्यांचा वापर मुख्यतः पतंगवर्गीय किडींच्या व्यवस्थापनासाठी केला जातो. त्याचा उपयोग पुढील तीन प्रमुख पद्धतींनी करता येतो.

1. किडींचे सर्वेक्षण

पिकामध्ये कोणत्या प्रमाणात पतंगवर्गीय कीड आहे, याचा अंदाज घेण्यासाठी फेरोमोन सापळ्यांचा वापर करता येतो. साधारणपणे एक हेक्टर क्षेत्रासाठी ५ कामगंध सापळे सर्वेक्षणासाठी पुरेसे ठरू शकतात.

पीक संरक्षणाच्या उपाययोजना सुरू करण्यापूर्वी सापळ्यात किती नर पतंग अडकत आहेत, याची नोंद ठेवणे महत्त्वाचे आहे.

उदाहरणार्थ, सोयाबीन पिकामध्ये स्पोडोप्टेरा किडीचे ८ ते १० नर पतंग सलग दोन ते तीन दिवस आढळून आल्यास या किडीच्या व्यवस्थापनासाठी तातडीने योग्य उपाययोजना करण्याचा संकेत मिळतो.

2. मोठ्या प्रमाणात नर पतंग पकडणे

कामगंध सापळ्यांचा वापर केवळ सर्वेक्षणासाठीच नाही, तर मोठ्या प्रमाणात नर पतंग पकडून त्यांची संख्या कमी करण्यासाठीही करता येतो.

उदाहरणार्थ, कपाशी पिकातील गुलाबी बोंडअळीच्या नर पतंगांचे व्यवस्थापन करण्यासाठी प्रति एकर साधारणपणे ८ ते १० कामगंध सापळे गुलाबी बोंडअळीच्या फेरोमोन गोळीसह लावता येतात.

यामुळे मोठ्या प्रमाणात नर पतंग सापळ्यात अडकतात आणि त्यांची संख्या कमी करण्यास मदत होते.

3. पतंगांच्या मिलनात अडथळा निर्माण करणे

कामगंधाचा आणखी एक महत्त्वाचा उपयोग म्हणजे मिलनात व्यत्यय आणणे (Mating Disruption).

यामध्ये फेरोमोनचे सूक्ष्म प्रमाण वातावरणात पसरवले जाते. त्यामुळे नर पतंगांना मादी पतंगाचा नैसर्गिक गंध ओळखणे कठीण जाते. सहचर शोधताना नर पतंगांची दिशाभूल होते आणि त्यांचे मिलन कमी होते.

परिणामी किडींचे प्रजनन कमी होऊन पुढील पिढीतील किडींची संख्या घटण्यास मदत होते.

कामगंध सापळे लावताना कोणती काळजी घ्यावी?

कामगंध सापळ्यांचा योग्य परिणाम मिळण्यासाठी त्यांची योग्य उंची आणि योग्य फेरोमोन गोळी वापरणे आवश्यक आहे.

• सापळा पिकाच्या उंचीपेक्षा साधारण १ ते १.५ फूट वर लावावा.
• संबंधित पिकावरील संबंधित किडीसाठीच योग्य फेरोमोन गोळी वापरावी.
• फेरोमोन गोळी साधारणपणे २० दिवसांनंतर बदलावी.
• सापळ्यात अडकणाऱ्या पतंगांची संख्या नियमितपणे तपासावी.
• सापळ्यांचा वापर करताना शास्त्रज्ञ किंवा कृषी तज्ज्ञांचा सल्ला घ्यावा.
• केवळ फेरोमोन सापळ्यांवर अवलंबून न राहता एकात्मिक कीड व्यवस्थापनातील इतर योग्य उपायांचा आवश्यकतेनुसार वापर करावा.

कोणत्या पिकांमध्ये कामगंध सापळे वापरता येतात?

सध्या विविध पिकांवरील पतंगवर्गीय किडींच्या व्यवस्थापनासाठी कामगंध सापळे बाजारात उपलब्ध आहेत. यामध्ये प्रामुख्याने पुढील किडींचा समावेश होतो:

• घाटेअळी
• सोयाबीनवरील स्पोडोप्टेरा अळी
• वांगीवरील शेंडा व फळ पोखरणारी अळी
• भेंडीवरील शेंडा व फळ पोखरणारी अळी
• कपाशीवरील गुलाबी बोंडअळी
• तसेच इतर काही पिकांवरील पतंगवर्गीय किडी

शेतकऱ्यांनी काय करावे?

बाजारात विविध कंपन्यांकडून कामगंध सापळे उपलब्ध आहेत. त्यामुळे सापळे खरेदी करताना संबंधित उत्पादनाची गुणवत्ता, योग्य फेरोमोन, वापरण्याची पद्धत, पुरवठा आणि तज्ज्ञांचे मार्गदर्शन याबाबत माहिती घेणे आवश्यक आहे.

योग्य किडीसाठी योग्य कामगंध गोळी, योग्य प्रमाणात आणि योग्य वेळी वापरणे अत्यंत महत्त्वाचे आहे.

कामगंध सापळ्यांचा वापर हा एकात्मिक कीड व्यवस्थापनाचा एक महत्त्वाचा घटक आहे. त्यामुळे शेतकऱ्यांनी गरजेनुसार आणि शास्त्रोक्त पद्धतीने त्याचा वापर करावा. शक्य असल्यास कृषी विभाग, कृषी विज्ञान केंद्र किंवा कृषी तज्ज्ञांच्या प्रत्यक्ष मार्गदर्शनाखाली कामगंध सापळ्यांचा वापर करावा.