खरीप हंगामातील मूग आणि उडीद लागवड: अधिक उत्पादनासाठी घ्यावयाची काळजी आणि व्यवस्थापन

खरीप हंगामात मूग आणि उडीद ही महाराष्ट्रातील महत्त्वाची कडधान्य पिके मानली जातात. कमी कालावधीत तयार होणारी आणि बाजारात चांगली मागणी असलेली ही पिके शेतकऱ्यांसाठी फायदेशीर ठरतात. याशिवाय या पिकांच्या मुळांवर रायझोबिअम जीवाणूंच्या गाठी तयार होऊन जमिनीत नत्राचे प्रमाण वाढते, त्यामुळे जमिनीची सुपीकता टिकून राहण्यास मदत होते. योग्य नियोजन, वेळेवर पेरणी आणि शास्त्रीय व्यवस्थापन केल्यास मूग व उडीद उत्पादनात लक्षणीय वाढ करता येते.

मूग आणि उडीद लागवडीसाठी योग्य जमीन

या दोन्ही पिकांसाठी मध्यम ते भारी, चांगला निचरा होणारी जमीन निवडणे आवश्यक आहे. पाणथळ, क्षारयुक्त किंवा जास्त उताराच्या जमिनीत लागवड टाळावी. पूर्वीच्या पिकाची काढणी झाल्यानंतर खोल नांगरट करून जमीन भुसभुशीत करावी. शेवटच्या मशागतीवेळी चांगले कुजलेले शेणखत किंवा कंपोस्ट मिसळल्यास उत्पादन वाढण्यास मदत होते.

वेळेवर पेरणीचे महत्त्व

मूग आणि उडीद या पिकांसाठी वेळेवर पेरणी करणे अत्यंत महत्त्वाचे आहे. मान्सूनचा पहिला पेरणीयोग्य पाऊस पडल्यानंतर आणि जमीन वाफसा आल्याबरोबर पेरणी करावी. शक्यतो जूनच्या दुसऱ्या पंधरवड्यात पेरणी पूर्ण करावी. उशिरा पेरणी केल्यास झाडांची वाढ कमी होते, फुले व शेंगा कमी लागतात आणि उत्पादनात मोठी घट येते.

बियाणे प्रक्रिया आणि बियाण्याचे प्रमाण

चांगल्या उगवणीसाठी आणि रोगांपासून संरक्षणासाठी पेरणीपूर्वी बियाण्यांवर प्रक्रिया करणे गरजेचे आहे. ट्रायकोडर्मा किंवा शिफारशीत बुरशीनाशकांचा वापर करून बीजप्रक्रिया करावी. त्यानंतर रायझोबिअम आणि स्फुरद विरघळवणाऱ्या जीवाणूंची प्रक्रिया केल्यास मुळांवरील गाठी वाढतात आणि पिकाला नैसर्गिकरीत्या नत्र उपलब्ध होते. प्रति हेक्टर 12 ते 15 किलो बियाणे वापरावे. दोन ओळींमध्ये 30 सेंमी आणि दोन रोपांमध्ये 10 सेंमी अंतर ठेवावे.

खत व्यवस्थापन

मूग आणि उडीद पिकांच्या चांगल्या वाढीसाठी सेंद्रिय खतांचा वापर करणे फायदेशीर ठरते. शेणखत किंवा कंपोस्ट खत जमिनीत मिसळावे. पेरणीवेळी नत्र आणि स्फुरदयुक्त खतांचा संतुलित वापर करावा. जमिनीतील सूक्ष्म अन्नद्रव्यांची कमतरता असल्यास झिंक आणि फेरस सल्फेटचा वापर केल्यास उत्पादनात वाढ होऊ शकते.

तण आणि पाणी व्यवस्थापन

पेरणीनंतरचे पहिले 30 ते 45 दिवस पिकासाठी अत्यंत महत्त्वाचे असतात. या काळात शेत तणमुक्त ठेवणे आवश्यक आहे. वेळेवर कोळपणी आणि खुरपणी केल्यास तण नियंत्रणासोबत जमिनीतील ओलावा टिकून राहतो. मूग आणि उडीद ही प्रामुख्याने पावसावर अवलंबून असलेली पिके असली तरी फुलोरा आणि शेंगा भरण्याच्या अवस्थेत ओलाव्याची कमतरता भासल्यास हलके सिंचन करावे. पाण्याचा निचरा व्यवस्थित राहणे देखील तितकेच महत्त्वाचे आहे.

आंतरपीक पद्धतीचा फायदा

मूग आणि उडीद ही पिके तूर, ज्वारी आणि कापूस यांसारख्या पिकांसोबत आंतरपीक म्हणून घेता येतात. त्यामुळे जमिनीचा कार्यक्षम वापर होतो, उत्पादनात विविधता येते आणि अतिरिक्त उत्पन्न मिळण्यास मदत होते.

उत्पादन घटण्याची प्रमुख कारणे

अनियमित पाऊस, अयोग्य जमिनीची निवड, बीजप्रक्रियेचा अभाव, सुधारित बियाण्यांचा वापर न करणे, अपुरी खत मात्रा आणि शेतातील योग्य रोपसंख्या न राखणे ही मूग व उडीद उत्पादन घटण्याची प्रमुख कारणे आहेत. योग्य व्यवस्थापन करून ही कारणे टाळल्यास उत्पादनात चांगली वाढ मिळवता येते.

मूग आणि उडीद ही कमी कालावधीत चांगला नफा देणारी कडधान्य पिके आहेत. योग्य जमीन निवड, वेळेवर पेरणी, बीजप्रक्रिया, संतुलित खत व्यवस्थापन आणि तण नियंत्रण या बाबींकडे विशेष लक्ष दिल्यास उत्पादन आणि नफा दोन्ही वाढू शकतात. खरीप हंगामात शास्त्रीय पद्धतीने लागवड केल्यास मूग आणि उडीद शेतकऱ्यांसाठी लाभदायक ठरू शकतात.