लव्हाळा तणाचा बंदोबस्त कसा करावा? जाणून घ्या प्रभावी एकात्मिक तणनियंत्रण पद्धत

Short Description:
लव्हाळा म्हणजेच नागरमोथा हे बारमाही आणि अत्यंत त्रासदायक तण आहे. मका, ऊस, कापूस, सोयाबीन, तूर, मूग, उडीद आणि भात पिकांमध्ये त्याचा मोठा प्रादुर्भाव होऊ शकतो. लव्हाळ्याचे प्रभावी नियंत्रण करण्यासाठी खोल नांगरणी, उन्हाळी मशागत, आच्छादन, पीक फेरपालट आणि योग्य तणनाशकांचा शिफारशीनुसार वापर करणे आवश्यक आहे.

लव्हाळा तणाचा बंदोबस्त का आवश्यक?

लव्हाळा हे बारमाही तण असून अनेक भागांत त्याला नागरमोथा असेही म्हटले जाते. हे तण मका, ऊस, कापूस यांसारख्या पिकांमध्ये मोठ्या प्रमाणात वाढल्यास पिकांशी पाणी, अन्नद्रव्ये, सूर्यप्रकाश आणि जागेसाठी स्पर्धा करते.

लव्हाळ्याची विशेष अडचण म्हणजे केवळ त्याचा वरचा भाग कापल्याने तण पूर्णपणे नष्ट होत नाही. जमिनीखाली असलेल्या कंदांमधून पुन्हा नवीन फुटवे येतात. त्यामुळे लव्हाळ्याचे नियंत्रण करण्यासाठी एकात्मिक तण व्यवस्थापन करणे गरजेचे आहे.

लव्हाळा एवढा त्रासदायक का आहे?

लव्हाळ्याच्या जमिनीखाली गाठी किंवा कंद तयार होतात. एका मातृकंदापासून कंदांची साखळी तयार होत जाते आणि ती सुमारे 60 सेंमी खोलीपर्यंत पसरू शकते.

लव्हाळ्याचा प्रसार मुख्यतः या कंदांद्वारे होतो. बियांद्वारे होणारा प्रसार तुलनेने कमी असून तो साधारण 2 ते 10 टक्के असल्याचे तज्ज्ञांनी नमूद केले आहे.

या तणाची वाढ अतिशय वेगाने होते. वाढीच्या पहिल्या महिन्यात एक मातृकंद सुमारे 4 कंद तयार करू शकतो, तर तीन महिन्यांत कंदांची संख्या सुमारे 100 पर्यंत पोहोचू शकते. त्यामुळे लव्हाळा सुरुवातीच्या अवस्थेतच नियंत्रणात आणणे अत्यंत महत्त्वाचे आहे.

लव्हाळ्याचे एकात्मिक नियंत्रण कसे करावे?

लव्हाळ्याचा बंदोबस्त करण्यासाठी केवळ एका पद्धतीवर अवलंबून न राहता मशागत, यांत्रिक, जैविक आणि रासायनिक पद्धतींचा एकत्रित वापर करणे फायदेशीर ठरते.

1. पीक फेरपालट आणि आच्छादन

शेतात दर हंगामात एकच पीक घेण्याऐवजी राजगिरा, मोहरी, ज्वारी, हरभरा, गहू, भुईमूग आणि तूर यांसारख्या पिकांची फेरपालट करावी.

पीक फेरपालटामुळे लव्हाळ्याच्या वाढीला आळा घालण्यास मदत होते.

तसेच शेतात भाताची पेंढी, उसाचे पाचट किंवा झाडांची पाने यांचे आच्छादन केल्यास जमिनीवर सूर्यप्रकाश कमी पोहोचतो आणि लव्हाळ्याची वाढ रोखण्यास मदत होते.

प्लॅस्टिक आच्छादनाचाही वापर करता येतो. यामुळे सूर्यप्रकाश जमिनीतील कंदांपर्यंत पोहोचत नसल्याने त्यांच्या उगवणीवर परिणाम होतो.

याशिवाय सघन लागवड केल्यास पिकांची छाया वाढते आणि तणाला वाढण्यासाठी उपलब्ध जागा कमी होते.

2. खोल नांगरणी आणि उन्हाळी मशागत

लव्हाळ्याच्या कंदांच्या नियंत्रणासाठी उन्हाळ्यात खोल नांगरणी करणे महत्त्वाचे आहे.

खोल नांगरणीमुळे जमिनीतील कंद वर येतात. हे कंद वेचून शेताबाहेर काढावेत आणि पूर्णपणे वाळवावेत.

उन्हाळ्यात शेत 6 ते 8 आठवडे सोलरायझेशनसाठी ठेवता येते. जमिनीवर प्लॅस्टिक फिल्म टाकल्यामुळे जमिनीचे तापमान वाढते आणि लव्हाळ्याच्या कंदांवर परिणाम होतो.

यासोबत:

• कुळवाच्या पाळ्या देणे
• सबसॉईलरचा वापर करणे
• जमिनीखाली पसरलेले कंद बाहेर काढणे
• उन्हाळी खोल नांगरणी करणे

या उपायांचा उपयोग होतो.

उन्हाळी हंगामात धैंचा पिकाची लागवड करणेही उपयुक्त ठरू शकते.

3. पिकानुसार रासायनिक तणनियंत्रण

लव्हाळ्याचे रासायनिक नियंत्रण करताना पिकानुसार योग्य तणनाशक, योग्य मात्रा आणि योग्य वेळ पाळणे अत्यंत महत्त्वाचे आहे.

भात

भात रोपवाटिका आणि रोवणी केलेल्या भातामध्ये बिस्पायरिबॅक सोडिअम 10% SC हे तणनाशक 100 मिली प्रति एकर या प्रमाणात 150 लिटर पाण्यात मिसळून फवारण्याची शिफारस देण्यात आली आहे.

रोपवाटिका व रोवणीच्या भातामध्ये पिकाची अवस्था 10 ते 15 दिवसांची असताना, तर पेरीव भातामध्ये पेरणीनंतर 20 दिवसांनी फवारणी करावी.

रोवणी केलेल्या भातामध्ये क्लोरीमुरॉन इथाइल 25% WP 10 ग्रॅम + प्रसारक द्रव्य, 150 लिटर पाण्यात प्रति एकर मिसळून रोवणीनंतर 5 ते 10 दिवसांनी फवारण्याची शिफारस आहे.

सोयाबीन

सोयाबीनमध्ये:

क्लोरीमुरॉन इथाइल 25% WP – 15 ग्रॅम + प्रसारक द्रव्य, 150 लिटर पाण्यात प्रति एकर मिसळून पेरणीनंतर 15 दिवसांनी फवारावे.

तसेच इमाझिथायपर 10% SL – 400 मिली प्रति एकर, 150 लिटर पाण्यात मिसळून पेरणीनंतर 7 ते 14 दिवसांनी फवारण्याची शिफारस देण्यात आली आहे.

कपाशी

कपाशीमध्ये लव्हाळा नियंत्रणासाठी ग्लुफोसिनेट अमोनियम 13.5% SL – 1 लिटर प्रति एकर, 150 लिटर पाण्यात मिसळून पेरणीनंतर 40 दिवसांनी फवारणी करण्याची माहिती देण्यात आली आहे.

मात्र कपाशीमध्ये फवारणी करताना विशेष काळजी घेणे आवश्यक आहे. पंपाला संरक्षित कवच लावून फक्त दोन ओळींच्या मधील तणांवर फवारणी करावी.

तणनाशक कपाशीच्या पिकावर पडणार नाही, याची पूर्ण काळजी घ्यावी.

तूर, मूग आणि उडीद

तूर, मूग आणि उडदामधील लव्हाळा तणासाठी इमाझिथायपर 10% EC – 300 मिली प्रति एकर, 150 लिटर पाण्यात मिसळून पेरणीनंतर 7 ते 14 दिवसांनी फवारण्याची शिफारस देण्यात आली आहे.

शेतकऱ्यांनी काय काळजी घ्यावी?

लव्हाळ्याचे नियंत्रण करताना तणनाशकाचा वापर मनमानी पद्धतीने करू नये. पिकानुसार नोंदणीकृत/शिफारशीत तणनाशक, लेबलवरील मात्रा आणि योग्य फवारणीची अवस्था पाळणे आवश्यक आहे.

विशेषतः तणनाशक पिकावर पडल्यास पिकाचे नुकसान होऊ शकते. त्यामुळे फवारणीपूर्वी उत्पादनाच्या लेबलवरील सूचना आणि स्थानिक कृषी तज्ज्ञांचा सल्ला घ्यावा.

निष्कर्ष

लव्हाळा किंवा नागरमोथा हे एकदा शेतात मोठ्या प्रमाणात पसरल्यानंतर नियंत्रण करणे कठीण होते. त्यामुळे सुरुवातीच्या अवस्थेतच नियंत्रण करणे सर्वात प्रभावी ठरते.

खोल नांगरणी, उन्हाळी मशागत, कंद वेचून नष्ट करणे, आच्छादन, पीक फेरपालट आणि पिकानुसार योग्य तणनाशकांचा शिफारशीनुसार वापर केल्यास लव्हाळ्याचा प्रादुर्भाव कमी करण्यास मदत होऊ शकते.