कमी पावसाच्या परिस्थितीत जनावरांसाठी चाऱ्याचे नियोजन कसे करावे? जाणून घ्या साठवणुकीपासून चारा बँकेपर्यंत उपाय

यंदा पावसाचे प्रमाण कमी राहण्याची शक्यता असल्याने पशुपालकांसमोर चारा उपलब्धतेचे मोठे आव्हान निर्माण होऊ शकते. त्यामुळे जनावरांसाठी वर्षभर पुरेल अशा चाऱ्याचे नियोजन आत्तापासून करणे आवश्यक आहे.

सध्या उपलब्ध असलेला चारा किती आहे, पुढील 30 ते 60 दिवसांसाठी किती चारा लागेल आणि भविष्यासाठी कोणत्या चारा पिकांची लागवड करावी, याचे नियोजन पशुपालकांनी करणे गरजेचे आहे.

महात्मा फुले कृषी विद्यापीठातील अखिल भारतीय समन्वित चारापिके संशोधन प्रकल्पातील निवृत्त शास्त्रज्ञ डॉ. लक्ष्मण तागड आणि छत्रपती संभाजीनगर येथील कृषी विज्ञान केंद्रातील पशुधन व्यवस्थापन तज्ज्ञ डॉ. एस. एम. खुपसे यांनी चारा नियोजनाबाबत महत्त्वाचे मार्गदर्शन केले आहे.

सध्या उपलब्ध चाऱ्याचा आधी अंदाज घ्या

चारा नियोजनाची सुरुवात आपल्या शेतात आणि गोठ्यात सध्या उपलब्ध असलेल्या चाऱ्याचे प्रमाण मोजण्यापासून करावी.

खरीप हंगामातील पिकांपासून मिळणारा कडबा आणि अवशेषही पशुखाद्यासाठी उपयोगात आणता येतात. यामध्ये सोयाबीन, मका, ज्वारी, बाजरी, ऊस आणि तूर यांसारख्या पिकांपासून मिळणाऱ्या चाऱ्याचा वापर करता येतो.

पुढील 30 ते 60 दिवसांचा चारा साठा निश्चित करून ठेवणे फायदेशीर ठरू शकते.

रब्बीमध्ये चारा पिकांचे क्षेत्र वाढवा

कमी पावसाची परिस्थिती लक्षात घेता रब्बी हंगामात चारा पिकांचे नियोजन करणे महत्त्वाचे आहे.

ज्वारी, मका आणि ओट यांसारखी एकदल चारा पिके तसेच बरसीम, लसूणघास आणि नेपियर यांसारख्या चारा पिकांचा वापर करता येतो.

चारा पिकांमध्ये मिश्रपीक आणि आंतरपीक पद्धतीचा वापर केल्यास उपलब्ध क्षेत्रातून अधिक चारा मिळवण्यास मदत होऊ शकते.

उदाहरणार्थ:

• ज्वारी + गवार
• बाजरी + गवार
• मका + बरसीम
• नेपियर + लसूणघास

यांसारख्या पद्धतींचा विचार करता येतो.

नेपियर आणि लसूणघासाची मिश्र लागवड

बागायती क्षेत्रात संकरित नेपियर आणि लसूणघासाची मिश्र लागवड करता येते.

लसूणघासाच्या दोन सलग ओळी सुमारे 30 सेंटीमीटर अंतरावर घेऊन त्यानंतर सुमारे 90 सेंटीमीटर अंतराच्या दोन सऱ्यांमध्ये संकरित नेपियरची लागवड करण्याची पद्धत वापरता येते.

यामुळे एकाच क्षेत्रातून वेगवेगळ्या प्रकारचा हिरवा चारा मिळवण्यास मदत होऊ शकते.

ज्वारीच्या चाऱ्यासाठी कोणते वाण?

ज्वारीच्या चाऱ्यासाठी रुचिरा, फुले अमृता, एम-35, फुले गोदन यांसारख्या वाणांचा विचार केला जातो.

ज्वारीची कापणी पीक साधारण 50 टक्के फुलोऱ्यात असताना करण्याची शिफारस केली जाते.

योग्य व्यवस्थापनात ज्वारीपासून साधारण 500 ते 550 क्विंटल प्रति हेक्टर हिरवा चारा मिळू शकतो.

बाजरीपासूनही मिळतो चांगला हिरवा चारा

चारा उत्पादनासाठी जायंट बाजरा आणि बाय बाजरा यांसारख्या जातींचा विचार करता येतो.

रब्बीमध्ये बाजरीची लागवड सामान्यतः शिफारसीची नसली तरी उन्हाळी हंगामात फेब्रुवारी-मार्चमध्ये लागवड केल्यास साधारण दोन महिन्यांत चारा उपलब्ध होऊ शकतो.

योग्य परिस्थितीत बाजरीपासून सुमारे 450 ते 500 क्विंटल प्रति हेक्टर हिरवा चारा मिळू शकतो.

मक्याचा हिरवा चारा

चारा उत्पादनासाठी मक्यामध्ये आफ्रिकन टॉल, मांजरी कंपोझिट, विजयगंगा आणि सफेद-2 यांसारख्या वाणांचा उल्लेख केला जातो.

साधारण 65 ते 70 दिवसांत मक्यापासून हिरवा चारा मिळू शकतो. योग्य व्यवस्थापनात हेक्टरी 500 ते 600 क्विंटल हिरवा चारा मिळण्याची शक्यता असते.

ओटची लागवडही फायदेशीर

रब्बी हंगामात ओट हे महत्त्वाचे चारा पीक आहे.

ओटमध्ये फुले हरिता, केंट आणि फुले सुरभी यांसारख्या जातींचा वापर केला जातो.

ओटची पहिली कापणी साधारण 50 दिवसांनी आणि त्यानंतर सुमारे 35 दिवसांनी दुसरी कापणी करता येते. योग्य व्यवस्थापनात हेक्टरी सुमारे 500 ते 600 क्विंटल हिरवा चारा मिळू शकतो.

बरसीममधून अनेक कापण्या

बहुकापणी चारा पिकांमध्ये बरसीमचा समावेश होतो.

वरदान आणि मेसकावी यांसारख्या वाणांचा विचार केला जातो. ऑक्टोबरमध्ये लागवड केल्यानंतर पहिली कापणी साधारण 45 ते 50 दिवसांत करता येते.

त्यानंतरच्या कापण्या साधारण 21 ते 25 दिवसांच्या अंतराने घेता येतात. परिस्थितीनुसार तीन ते चार कापण्या मिळू शकतात.

बरसीमपासून योग्य व्यवस्थापनात सुमारे 600 ते 800 क्विंटल प्रति हेक्टर हिरवा चारा मिळू शकतो.

संकरित नेपियरमधून मोठ्या प्रमाणात चारा

संकरित नेपियर हे बहुकापणीचे महत्त्वाचे चारा पीक आहे.

फुले जयवंत, फुले गुणवंत आणि पायप-11 यांसारख्या वाणांचा वापर केला जातो.

पहिली कापणी साधारण 60 दिवसांनी आणि त्यानंतरच्या कापण्या 45 ते 50 दिवसांनी करता येतात. योग्य व्यवस्थापनात एका लागवडीतून साधारण 6 ते 7 कापण्या मिळू शकतात.

नेपियरपासून हेक्टरी सुमारे 1,200 ते 1,500 क्विंटल हिरवा चारा मिळू शकतो.

एका जनावराला किती चारा लागतो?

चारा नियोजन करताना आपल्या गोठ्यात किती जनावरे आहेत आणि प्रत्येक जनावराला दररोज किती चारा लागतो याचा हिशोब करणे अत्यंत महत्त्वाचे आहे.

दुभती गाय

एका दुभत्या गाईला दररोज साधारण:

• 15 ते 20 किलो हिरवा चारा
• 4 ते 5 किलो सुका चारा
• 3 ते 5 किलो पशुखाद्य

लागू शकते.

म्हैस

एका म्हशीसाठी दररोज साधारण:

• 20 ते 25 किलो हिरवा चारा
• 5 ते 6 किलो सुका चारा
• 4 ते 5 किलो संतुलित पशुखाद्य

लागू शकते.

वासरू

वासरासाठी साधारण:

• 5 ते 8 किलो हिरवा चारा
• 1 ते 2 किलो सुका चारा
• 1 ते 2 किलो पशुखाद्य

आवश्यक असू शकते.

शेळी आणि मेंढी

शेळी किंवा मेंढीसाठी साधारण 2 ते 3 किलो हिरवा चारा, सुमारे अर्धा किलो सुका चारा आणि 200 ते 300 ग्रॅम खाद्य देण्याचे नियोजन करता येते.

टीप: प्रत्यक्ष आहाराचे प्रमाण जनावराचे वय, वजन, दूध उत्पादन, गर्भावस्था आणि आरोग्य यानुसार बदलू शकते.

महिन्याचा चारा साठा कसा मोजावा?

एका दुभत्या गाईसाठी महिन्याला साधारण 450 ते 600 किलो हिरवा चारा आणि 120 ते 150 किलो सुका चारा आवश्यक होऊ शकतो.

एका म्हशीसाठी महिन्याला साधारण 600 ते 750 किलो हिरवा चारा आणि 150 ते 180 किलो सुका चारा लागण्याचा अंदाज घेता येतो.

याच पद्धतीने आपल्या गोठ्यातील एकूण जनावरांची संख्या लक्षात घेऊन महिन्याचा आणि पुढील 30 ते 60 दिवसांचा चारा साठा निश्चित करावा.

मुरघास करून चारा साठवा

चाऱ्याच्या दीर्घकालीन साठवणुकीसाठी मुरघास (Silage) हा महत्त्वाचा पर्याय आहे.

मका, ज्वारी आणि बाजरी यांसारख्या पिकांपासून चांगला मुरघास तयार करता येतो. योग्य पद्धतीने तयार करून साठवलेला मुरघास दीर्घकाळ वापरता येतो आणि चाऱ्यातील अनेक पोषक घटक टिकवण्यास मदत होते.

यामुळे चारा टंचाईच्या काळात जनावरांना चारा उपलब्ध करून देणे सोपे होऊ शकते.

सुका चारा आणि कुटार साठवून ठेवा

हिरवा चारा सावलीत योग्य पद्धतीने वाळवूनही साठवता येतो.

यासाठी:

• ज्वारीचा कडबा
• बाजरीचा कडबा
• गव्हाचा भुसा
• हरभरा कुटार
• तूर कुटार

यांचा उपयोग करता येतो.

हिरवा चारा वाया जाणे टाळा

जनावरांसमोर चारा थेट टाकल्यास त्यातील काही भाग तुडवला जाऊन किंवा विखुरला जाऊन वाया जाऊ शकतो.

त्यामुळे हिरव्या चाऱ्याची योग्य कुट्टी करून गव्हाणीत देणे अधिक योग्य ठरते.

चारा जमिनीवर टाकण्याऐवजी गव्हाणीत दिल्यास चारा वाया जाण्याचे प्रमाण कमी करण्यास मदत होऊ शकते.

चारा कमी असल्यास पूरक आहाराचा वापर

चारा उपलब्धता कमी असल्यास जनावरांच्या संतुलित आहाराकडे लक्ष देणे गरजेचे आहे.

आवश्यकतेनुसार:

• खनिज मिश्रण
• मिठाच्या वड्या
• मल्टीन्यूट्रिएंट ब्लॉक
• उपलब्ध पूरक पशुखाद्य

यांचा वापर करता येतो.

स्थानिक परिस्थितीनुसार उपलब्ध असलेला सुबाभूळ, गिरीपुष्प, शेवगा, करंज आणि बाभूळ यांसारख्या झाडांचा पाला योग्य प्रमाणात चाऱ्यासोबत वापरता येऊ शकतो.

कडुलिंब आणि करंजाचा पाला मात्र मर्यादित प्रमाणात आणि तज्ज्ञांच्या सल्ल्याने वापरणे योग्य आहे.

भाजीपाला आणि फळांचे अवशेषही वापरता येतात

भाजीपाला आणि फळ बाजारातील योग्य दर्जाचे अवशेषही पशुखाद्यासाठी वापरता येतात.

उदाहरणार्थ:

• कोबीची पाने
• फुलकोबीची पाने
• गाजराचा पाला
• कलिंगडाचे तुकडे

यांचा वापर करता येतो.

मात्र कुजलेला, बुरशी लागलेला किंवा खराब झालेला भाजीपाला जनावरांना देऊ नये.

चाऱ्यासाठी जनावरांना लांबवर चरायला नेणे टाळा

चारा टंचाईच्या काळात जनावरांना दूरवर गायरान किंवा डोंगर परिसरात चरायला नेण्याची वेळ येऊ शकते.

मात्र चाऱ्यासाठी जनावरांना अनावश्यकपणे खूप दूर चालविल्यास त्यांच्या शरीरातील ऊर्जा जास्त खर्च होऊ शकते. त्यामुळे वजन आणि दूध उत्पादनावर परिणाम होण्याची शक्यता असते.

तसेच उष्माघाताचा धोका वाढू शकतो.

शक्य असल्यास गोठ्यात किंवा सावलीच्या ठिकाणी चारा देण्याला प्राधान्य द्यावे.

गावपातळीवर ‘चारा बँक’ उभारण्याचा पर्याय

चारा टंचाईवर केवळ वैयक्तिक पातळीवर उपाय न करता गावपातळीवरही नियोजन करता येते.

गावात चारा बँक उभारल्यास चारा मुबलक असताना अतिरिक्त चारा साठवून ठेवता येतो आणि टंचाईच्या काळात गरजू पशुपालकांना त्याचा पुरवठा करता येतो.

यासोबतच शेतकरी गट, दूध संस्था आणि बचत गटांच्या माध्यमातून मोठ्या प्रमाणावर कडबा आणि पशुखाद्याची सामूहिक खरेदी केल्यास खर्च कमी करण्यास मदत होऊ शकते.

चारा टंचाई टाळण्यासाठी 5 महत्त्वाचे उपाय

कमी पावसाच्या परिस्थितीत पशुपालकांनी पुढील पाच गोष्टींवर विशेष लक्ष द्यावे:

1. आत्तापासून चाऱ्याचा साठा तयार करा.
2. कमी पाण्यात येणाऱ्या चारा पिकांची लागवड करा.
3. मुरघास आणि सुका चारा साठवून ठेवा.
4. चारा वाया जाणार नाही याची काळजी घ्या.
5. गावपातळीवर चारा बँक आणि सामूहिक चारा खरेदीचा विचार करा.

निष्कर्ष

कमी पावसाची परिस्थिती निर्माण होण्याची शक्यता असल्यास चारा टंचाईची समस्या शेवटच्या क्षणी सोडवण्यापेक्षा आत्तापासूनच नियोजन करणे अधिक फायदेशीर ठरू शकते.

उपलब्ध चाऱ्याचा हिशोब, कमी पाण्यात येणाऱ्या चारा पिकांची लागवड, मुरघासाची निर्मिती, सुका चारा साठवणूक, संतुलित आहार आणि गावपातळीवरील चारा बँक या उपायांमुळे पशुधनासाठी चारा उपलब्धता टिकवून ठेवण्यास मदत होऊ शकते.

जनावरांचे आरोग्य, दूध उत्पादन आणि वजन टिकवण्यासाठी चाऱ्याबरोबरच संतुलित पशुआहार आणि आवश्यक खनिजांचा पुरवठा करणेही महत्त्वाचे आहे.