महाराष्ट्रात जूनमध्ये पावसाची मोठी तूट; एल निनोचा वाढता प्रभाव, खरीप हंगामासमोर मोठे आव्हान

महाराष्ट्रासह संपूर्ण देशात यंदाचा जून महिना अपेक्षेपेक्षा कोरडा ठरला आहे. जूनमध्ये मान्सूनच्या सुरुवातीला चांगला पाऊस झाल्यानंतर अनेक भागांत पावसाने मोठा खंड दिला. यामागे वाढता एल निनो (El Niño) प्रभाव, कमकुवत झालेला नैऋत्य मान्सून आणि हवामानातील बदल ही प्रमुख कारणे असल्याचे हवामान तज्ज्ञांनी स्पष्ट केले आहे. याचा थेट परिणाम खरीप पिकांच्या पेरणीवर, जमिनीतील ओलाव्यावर आणि शेतकऱ्यांच्या नियोजनावर होत आहे.

जूनमध्ये पावसाची तूट किती?

भारतीय हवामान विभागाच्या (IMD) माहितीनुसार, जून 2026 हा गेल्या अनेक वर्षांतील सर्वाधिक कोरड्या जून महिन्यांपैकी एक ठरला आहे. देशभरात जून महिन्यात सरासरीपेक्षा सुमारे 40 टक्के कमी पाऊस झाला. महाराष्ट्रातील अनेक जिल्ह्यांमध्येही पावसाची मोठी तूट नोंदवली गेली असून काही भागांत सरासरीच्या निम्म्याहून कमी पाऊस झाला आहे.

एल निनो म्हणजे काय?

एल निनो ही प्रशांत महासागरातील समुद्राच्या पृष्ठभागावरील तापमान वाढण्याची नैसर्गिक हवामान घटना आहे. यामुळे भारतातील नैऋत्य मान्सून कमकुवत होण्याची शक्यता वाढते. परिणामी अनेक राज्यांमध्ये पाऊस कमी पडतो, पावसाचे वितरण असमान होते आणि दीर्घ कोरडे कालखंड निर्माण होतात. यंदाही हवामान तज्ज्ञांनी एल निनोमुळे जूनमधील पावसावर परिणाम झाल्याचे सांगितले आहे.

खरीप पिकांवर परिणाम

जूनमध्ये पाऊस कमी झाल्यामुळे खरीप पिकांच्या पेरण्या अनेक ठिकाणी लांबल्या आहेत. सोयाबीन, कापूस, तूर, उडीद, मूग, भात यांसारख्या पिकांसाठी जमिनीत आवश्यक ओलावा उपलब्ध नसल्याने अनेक शेतकऱ्यांनी पेरणी पुढे ढकलली आहे. ज्या शेतकऱ्यांनी सुरुवातीच्या हलक्या पावसावर पेरणी केली, त्यांना दुबार पेरणीचा धोका निर्माण झाला आहे.

कोणते भाग अधिक प्रभावित?

विदर्भ, मराठवाडा, मध्य महाराष्ट्र आणि राज्यातील पावसावर अवलंबून असलेले अनेक भाग सर्वाधिक प्रभावित झाले आहेत. काही जिल्ह्यांमध्ये 70 टक्क्यांपेक्षा जास्त पावसाची तूट नोंदवण्यात आली असून तापमानही 40 अंश सेल्सिअसच्या पुढे गेले आहे. त्यामुळे मातीतील ओलावा झपाट्याने कमी होत आहे.

शेतकऱ्यांनी काय काळजी घ्यावी?

अशा परिस्थितीत कृषी तज्ज्ञ खालील उपाय सुचवत आहेत.

• पुरेसा आणि सलग पाऊस झाल्याशिवाय मोठ्या प्रमाणावर पेरणी करू नये.
• पेरणीपूर्वी मातीतील ओलावा तपासावा.
• उपलब्ध पाण्याचा काटकसरीने वापर करावा.
• मल्चिंगद्वारे मातीतील ओलावा टिकवून ठेवावा.
• अल्पकालीन किंवा कमी पाण्यावर येणाऱ्या वाणांची निवड करावी.
• हवामानाचा अंदाज पाहूनच शेतीची कामे नियोजित करावीत. 
•  

पुढील काळातील मान्सून कसा राहू शकतो?

हवामान विभागाच्या अंदाजानुसार, जुलै महिन्यात काही भागांत पावसाची परिस्थिती सुधारण्याची शक्यता असली तरी संपूर्ण महिनाभर सर्वत्र समान पाऊस पडेलच असे नाही. त्यामुळे शेतकऱ्यांनी स्थानिक हवामान अंदाजावर लक्ष ठेवूनच पेरणी, खत व्यवस्थापन आणि सिंचनाचे नियोजन करणे आवश्यक आहे.

यंदाचा जून महिना महाराष्ट्रातील शेतीसाठी चिंतेचा ठरला आहे. एल निनोच्या प्रभावामुळे पावसात मोठी तूट निर्माण झाली असून खरीप हंगामासमोर अनेक आव्हाने उभी राहिली आहेत. मात्र योग्य नियोजन, हवामानाचा नियमित आढावा, मातीतील ओलावा जपणे आणि शास्त्रशुद्ध शेती पद्धतींचा अवलंब केल्यास संभाव्य नुकसान मोठ्या प्रमाणात कमी करता येऊ शकते. आगामी काही आठवडे खरीप हंगामासाठी अत्यंत महत्त्वाचे असणार असल्याने प्रत्येक शेतकऱ्याने अधिक सतर्क राहणे गरजेचे आहे.