उन्हाळ्यातच करा माती व पाणी परीक्षण! खरीप हंगामासाठी शेतकऱ्यांसाठी महत्त्वाचा सल्ला

खरीप हंगामाची तयारी सुरू होताच शेतकऱ्यांसमोर सर्वात मोठा प्रश्न उभा राहतो तो म्हणजे उत्पादन कसे वाढवायचे? योग्य बियाणे, संतुलित खत व्यवस्थापन आणि पाण्याचा योग्य वापर हे चांगल्या उत्पादनाचे मुख्य आधार आहेत. मात्र अनेक शेतकरी माती आणि पाण्याची तपासणी न करताच पेरणी करतात. त्यामुळे उत्पादनात घट, खर्चात वाढ आणि जमिनीची सुपीकता कमी होण्यासारख्या समस्या निर्माण होतात.

याच पार्श्वभूमीवर कृषी तज्ज्ञांनी उन्हाळ्यातच माती व पाणी परीक्षण करण्याचे आवाहन केले आहे. खरीप हंगाम सुरू होण्यापूर्वी माती आणि पाण्याचे परीक्षण केल्यास शेतकऱ्यांना अचूक खत व्यवस्थापन आणि योग्य पीक निवड करण्यास मदत होते.

माती परीक्षण का आवश्यक आहे?

माती परीक्षणामुळे जमिनीतील विविध अन्नद्रव्यांची माहिती मिळते. यामध्ये:

• pH
• EC
• सेंद्रिय कर्ब (OC)
• नत्र (N)
• स्फुरद (P)
• पालाश (K)
• सूक्ष्म अन्नद्रव्ये

यांचे प्रमाण समजते.

अनेक वेळा जमिनीत काही अन्नद्रव्यांची कमतरता असते, तर काही घटक जास्त प्रमाणात असतात. माती परीक्षणामुळे ही माहिती मिळाल्याने आवश्यकतेनुसार खतांचा वापर करता येतो.

पाणी परीक्षणाचे महत्त्व

शेतीसाठी वापरल्या जाणाऱ्या पाण्याची गुणवत्ता देखील अत्यंत महत्त्वाची असते. पाणी परीक्षणामुळे:

• पाण्याची क्षारता (Salinity)
• सोडियमचे प्रमाण (SAR)
• RSC मूल्य
• बोरॉनचे प्रमाण

यांची माहिती मिळते.

जर पाण्यात क्षारांचे प्रमाण जास्त असेल, तर त्याचा थेट परिणाम पिकांच्या वाढीवर होतो. त्यामुळे पाणी शेतीसाठी योग्य आहे की नाही हे परीक्षणातून स्पष्ट होते.

परीक्षण न करता पेरणी केल्यास होणारे नुकसान

अनेक शेतकरी अंदाजावर आधारित खतांचा वापर करतात. त्यामुळे:

• चुकीचे खत व्यवस्थापन होते
• उत्पादन खर्च वाढतो
• जमिनीची सुपीकता कमी होते
• रोग आणि किडींचा प्रादुर्भाव वाढतो
• पिकांची वाढ असमान राहते

अशा समस्या निर्माण होतात.

माती व पाणी परीक्षण न करता शेती करणे म्हणजे अंदाजाने औषध देण्यासारखे असल्याचे कृषी तज्ज्ञ सांगतात.

परीक्षणाचे फायदे

माती आणि पाणी परीक्षण केल्यास:

• अचूक खत शिफारस मिळते
• पाण्याचा योग्य वापर करता येतो
• उत्पादन खर्च कमी होतो
• उत्पादनाची गुणवत्ता सुधारते
• पीक निवड सोपी होते
• जमिनीचे आरोग्य टिकून राहते
• उत्पादनात वाढ होते

यामुळे शेतकऱ्यांचा नफा वाढण्यास मदत होते.

मातीचा नमुना कसा घ्यावा?

योग्य नमुना घेणे अत्यंत महत्त्वाचे असते. तज्ज्ञांच्या मते:

• शेतातील ६ ते ८ ठिकाणांहून नमुना घ्यावा
• ‘V’ आकाराचा खड्डा खणावा
• वरचा कचरा बाजूला करावा
• ६ ते ९ इंच खोलीतील माती घ्यावी
• सर्व नमुने एकत्र मिसळून प्रतिनिधिक नमुना तयार करावा
• स्वच्छ पिशवीत भरून प्रयोगशाळेत पाठवावा

योग्य नमुना दिल्यास अचूक अहवाल मिळतो.

माती नमुना कधी घेऊ नये?

खालील परिस्थितीत नमुना घेणे टाळावे:

• पेरणीनंतर
• खत टाकल्यानंतर लगेच
• पावसाळ्यात
• पाणी साचलेल्या ठिकाणी
• कंपोस्ट किंवा शेणखताच्या ढिगाजवळ
• झाडाखाली

कारण अशा ठिकाणची माती संपूर्ण शेताचे योग्य प्रतिनिधित्व करत नाही.

कृषी विभागाचे आवाहन

कृषी विभागाने शेतकऱ्यांना खरीप हंगामापूर्वी माती व पाणी परीक्षण करून घेण्याचे आवाहन केले आहे. स्थानिक कृषी कार्यालय, मृदा परीक्षण प्रयोगशाळा आणि कृषी विज्ञान केंद्राच्या मदतीने शेतकरी सहज परीक्षण करू शकतात.

उत्पादन वाढवायचे असेल आणि शेती खर्च कमी करायचा असेल, तर माती आणि पाणी परीक्षण अत्यावश्यक आहे. योग्य नमुना, अचूक अहवाल आणि संतुलित खत व्यवस्थापन यामुळे जमिनीची सुपीकता टिकून राहते आणि शेतकऱ्यांना अधिक नफा मिळू शकतो. त्यामुळे खरीप हंगाम सुरू होण्यापूर्वी प्रत्येक शेतकऱ्याने माती व पाणी परीक्षण करून घेणे ही काळाची गरज बनली आहे.